'Referendum is historisch ongeluk'

Nog een maand, dan stemt Schotland over onafhankelijkheid. Torrance schreef een boek voor de kiezers.

null Beeld Foto Aubrey Wade
Beeld Foto Aubrey Wade

Het aftellen is begonnen: over een maand, op 18 september, stemmen de vier miljoen inwoners van Schotland over het uitroepen van de onafhankelijkheid. Het referendum kan uitdraaien op een definitieve breuk in de 307 jaar oude Unie met Londen, en houdt de Schotten al maanden in de greep. De historicus David Torrance schreef, samen met Jamie Maxwell, een handleiding voor de kiezers, The Battle for Britain: Scotland and the independence referendum.

Voor een gesprek arriveert Torrance met de fiets bij The Fruitmarket Gallery Café, een hip museumcafé naast het Waverley-station van Edinburgh. 'Als een Nederlander je interviewt, moet je wel op passende wijze arriveren', zegt hij lachend. Een dag eerder heeft de 37-jarige historicus en publicist, die iets weg heeft van Matt Damon, journalisten uit Peru en Canada te woord gestaan. Geboren en getogen in Edinburgh is hij een veelgevraagd spreker, met ook een kloeke biografie van de Schotse premier Alex Salmond en een boek over de gevolgen van het thatcherisme in Schotland op zijn naam.

Politiek debat leeft
'Ik ben blij verrast door de interesse, vooral ook in ons eigen land. Debatten vinden plaats in volle zalen, mensen praten erover in kroeg, bus en trein. Zo'n interesse in politiek heb ik nog nooit meegemaakt. Dat is een positief gevolg van het referendum, hoe het ook zal uitpakken. Er is veel vraag naar informatie. De Schotten zijn ontevreden met de huidige situatie, maar dat wil nog niet zeggen dat ze dolenthousiast zijn over een radicaal alternatief.'

In The Battle for Britain: Scotland and the independence referendum refereert hij onder meer aan het gedicht The Cowardly Lion. William McIlvanney beschrijft daarin de Schot als een leeuw die in een kooi gevangen zit, graag vrijheid zou willen, maar op het laatste moment toch kiest voor een wat grotere kooi. Dat was geschreven nadat de Schotten in 1979 de kans voorbij lieten gaan om een eigen parlement te krijgen.

Maar sindsdien zijn er grote stappen gezet. In 1999 kreeg Schotland alsnog een volksvertegenwoordiging. Drie jaar geleden was er een verkiezingsuitslag die lang voor ondenkbaar was gehouden: de Scottish National Party van Alex Salmond kreeg een absolute meerderheid. En toen kon de nieuwe premier niet anders dan een referendum uitroepen, ook al is de steun voor het verlaten van de Unie door de jaren constant gebleven.

'Het referendum is dus een historisch ongeluk', zegt Torrance. 'Dat is een verschil met Ierland indertijd, waar de drang naar onafhankelijkheid echt vanuit het volk kwam. De SNP moet het volk overtuigen en komt elk decennium met een ander bezwaar tegen de Unie: in de jaren zeventig was het de Noordzeeolie, in de jaren tachtig Thatcher, in de jaren negentig Irak en nu een mix van dat alles.'

Slachtofer van eigen succes
Torrance neemt een slok appelthee en wijst erop dat de SNP op nog een andere manier het slachtoffer van het eigen succes is geworden. 'De partij heeft de afgelopen jaren probaat geregeerd, haar volwassenheid getoond. Dan is het moeilijk om te zeggen dat het slecht gaat omdat Schotland deel uitmaakt van het Verenigd Koninkrijk. Er zijn meer ongerijmdheden. Het wil onafhankelijkheid, maar wel deel uitmaken van een muntunie. Het zegt een moderne democratie na te streven, maar wil wel een monarchie blijven.'

Zelfs aan de aversie tegen Thatcher, die de SNP vaak uitspeelt, zit een keerzijde, zegt Torrance. 'De partij gebruikt Thatcher graag als een boevrouw, maar Salmond heeft veel ideeën van haar overgenomen en heeft geprofiteerd van haar erfenis. Natuurlijk, de-industrialisering en het monetaristisch experiment van Thatcher hebben Schotland onevenredig hard geraakt. De werkloosheid steeg flink en Schotlands imago van een land waar spullen werden gemaakt, liep schade op. Verandering zou echter hoe dan ook komen, maar Thatcher deed het aanvoelen als een persoonlijke aanval.

'Maar er waren ook succesverhalen. Aberdeen groeide uit tot oliestad, de financiële sector bloeide in Edinburgh en Silicon Glen ontstond, het Schotse broertje van de Californische Valley. De arbeidsmarkt werd gevarieerder, met meer zelfstandigen en werkende vrouwen. Nu is de SNP de partij die ondernemerschap stimuleert en belastingen verlaagt.'

Conservatieve Engelsen tegen sociaal-democratische Schotten
Het yes- en het no-kamp zijn flink tekeergegaan in een poging de kiezers te overtuigen. Maar beide geven een gechargeerd beeld. 'Het yes-kamp heeft een duidelijke visie. Ze hebben het debat ook slim ingekaderd: conservatieve Engelsen tegen sociaal-democratische Schotten. Er is veel bevlogenheid en discipline en dat gaat gepaard met een onrealistisch optimisme. Het is erg happy clappy.

'Daarentegen is het no-kamp te negatief te werk gegaan door allerlei apocalyptische scenario's te schetsen. De campagne van Better Together is wel beter waar het gaat om cijfers en beleidsvraagstukken. Als een van de weinige unionisten is premier David Cameron erin geslaagd een positieve visie over de Unie neer te zetten, misschien omdat hij Schots bloed heeft.'

De waarheid zal volgens Torrance ergens in het midden liggen. 'Mocht Schotland voor afscheiding kiezen, dan zal men het over de grote zaken redelijk snel eens worden. De praktische afhandeling zal wel jaren in beslag nemen. Tsjechië en Slowakije zijn nog steeds met de losse eindjes bezig. De dreigementen van de multinationals neem ik met een korreltje zout. De term zegt het al: het zijn multi-nationals, en opereren dus in verschillende jurisdicties. Bovendien is Schotland al voor een groot deel onafhankelijk, met een eigen kerk en rechtssysteem.'

Hoewel de opiniepeilingen wijzen op een nederlaag voor Salmond, waagt Torrance zich liever niet aan een voorspelling. In 2011 had ook vrijwel niemand de enorme overwinning van de SNP voorspeld. In Torrance' eigen omgeving zijn de meningen verdeeld. 'Mijn vader is als levenslang SNP-lid voor onafhankelijkheid, terwijl mijn moeder de doem van het no-kamp gelooft. Mijn tante is voor meer macht naar Edinburgh, maar tegen een eigen staat.'

En Torrance zelf, wat vind hij? 'Ik? Volgens mij is de Britse staatshuishouding aan een schoonmaak toe. Het is nu een gedrocht. Misschien is een federatie het beste systeem, naar Zwitsers model. Probleem is dat het f-woord besmet is door de connotatie met de Europese Unie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden