Reeks exposities viert 100 jaar kunststroming De Stijl

De erfenis van De Stijl is inmiddels zo ingeburgerd dat moeilijk is voor te stellen hoe baanbrekend de ideeën van Mondriaan en Rietveld c.s. een eeuw geleden waren. Een reeks exposities frist ons geheugen op.

Bart van der Leck, Voetballers (1913). Beeld Gemeentemuseum Den Haag, langdurig bruikleen particuliere collectie

Je kijkt er eigenlijk helemaal niet meer van op. Geregeld passeert het je zelfs als een vanzelfsprekendheid. Kinderspeelgoed, metrostations, kledingstukken, rioleringsbuizen, reclameborden - alles in de kleuren blauw, rood en geel.

Of dit: affiches en krantenpagina's, de layout van tijdschriften en menukaarten - vormgegeven in een gerasterd kader van strikt verticale en horizontale lijnen. Met een consequent doorgevoerde typografie. En dat slechts spaarzaam of soms helemaal niet met losse, speelse toevoegingen is gewerkt.

Volgens de een is het oersaai en slaapverwekkend. Volgens de ander juist heerlijk geordend en overzichtelijk.

Hoe dan ook: we kennen het allemaal dankzij een kortstondige artistieke opwelling in de mondiale kunstgeschiedenis. Een kortdurende oprisping van gebundelde krachten van allerlei herkomst en pluimage, die evenwel voor een paar jaar in dezelfde richting dachten.

U raadt het al, het gaat over De Stijl. Uit Holland.

De consequent doorgevoerde stijl is van kilometers afstand te herkennen. Tel eenvoudig de ingrediënten rood, blauw en geel, een mespuntje zwart en een kilootje wit bij elkaar op. Meng het met een hoeveelheid vierkante en rechthoeken en het geheel krijgt een smaak en voorkomen die voor iedereen herkenbaar zijn. Denk aan het Rietveld Schröderhuis in Utrecht en de lattenstoel die Gerrit Rietveld ontwierp. Denk aan de sterk vereenvoudigde glas-in-loodcomposities van schaatsenrijders van Theo van Doesburg. De elementaire, want uit rood-blauw-gele stippen opgebouwde 'zaaier' van Bart van der Leck. En natuurlijk de rigide en gestructureerde en (soms) swingend hoekige composities van Piet Mondriaan.

Piet Mondriaan, Compositie met groot rood vlak, geel, zwart, grijs en blauw (1921, Coll. Gemeentemuseum). Beeld Piet Mondriaan / Gemeentemuseum Den Haag

Honderd jaar bestaat De Stijl als historische kunststroming inmiddels. Het eeuwfeest wordt dit jaar terecht uitbundig gevierd met meerdere grote en kleinere tentoonstellingen. Natuurlijk in het Gemeentemuseum Den Haag, waar ze de grootste verzameling Mondriaans hebben en waar ze zijn schilderijen en tekeningen hebben gecombineerd met die van Bart van der Leck. En waar later dit jaar nog een soloshow van Mondriaan te zien zal zijn.

Ook te zien, en goed passend in deze tijd, is het monsterverbond tussen veertien Nederlandse musea en andere kunstinstellingen, met als titel: Mondriaan tot Dutch Design. Want met die vormgeversinvalshoek slaan ze de spijker op zijn kop. Er zijn nog maar weinig schilders die hardcore in het vocabulaire van De Stijl werken, in architectuur en design is dat wel anders: van het blokkige Timmerhuis in Rotterdam (architectenbureau OMA) en het Rietveld Tafelvoetbalspel met klompen van de Thaise kunstenaar Surasi Kusolwong, tot de fameuze Rietveld-lattenstoel als rolstoel (Laura Lima) en een platenhoes van The White Stripes.

Honderd jaar de Stijl


Piet Mondriaan en Bart van der Leck. Haags Gemeentemuseum, t/m 21/5.

De Stijl in het Stedelijk. Stedelijk Museum, Amsterdam, t/m 21/5.

Mondriaan tot Dutch design, in veertien verschillende musea en kunstinstellingen in Nederland.

schilder Piet Mondriaan (midden, met bril) met een groep vrienden in een Parijs restaurant in 1926. Naast Mondriaan zit Vilmos Huszár (met baard en snor), achter hem staat onder anderen ontwerper Piet Zwart (met bril). Beeld Foto: Nederlands instituut voor Kunstgeschiedenis.

Om het geheugen even op te frissen: honderd jaar geleden ontstond dus De Stijl. Het was de tijd waarin kunstbroeders zich nog lieten verenigen in een kunstbeweging; met een eigen tijdschrift, een eigen (haast onleesbaar) vocabulair, maar vooral met een gezamenlijk gevoelde revolutionaire noodzaak om tot iets nieuws te komen. In 1917 bundelde Theo van Doesburg de ideeën, kunstuitingen en teksten van Piet Mondriaan, Bart van der Leck en de architecten J.J.P. Oud en Jan Wils. Opvattingen die al een tijdje rond dwarrelden, kregen door 'Does' plots momentum, een kritische massa, die de kunstwereld zou laten exploderen.

Je zou met gemak kunnen betogen dat de 20ste eeuw pas echt rond die tijd is begonnen: met de Russische Revolutie, de gemechaniseerde oorlogsindustrie van WO I én (zij het wat beperkter van impact) de strikte, heldere vormgeving van De Stijl, die zo fel afstak tegen alles wat de 19de eeuw aan bedomptheid had voortgebracht. Natuurlijk, in Rusland had Malevitsj zijn magische, maar krukdroge Zwarte Vierkant al geschilderd. In Duitsland liet Bauhaus van zich horen, met zijn elementaire vormenleer. In Frankrijk experimenteerde het echtpaar Sonia en Robert Delaunay met nieuwe, vereenvoudigde kleurpatronen.

Piet Mondriaan, Compositie met gele lijnen (1913). Beeld Gemeentemuseum Den Haag
Bart van der Leck, Compositie nr 8 (1917). Beeld collectie RKD

Maar de radicaliteit en vooral standvastigheid waarmee in Nederland de 'nieuwe beelding' werd uitgevoerd, was nergens anders zo zichtbaar. In het Gemeentemuseum is dat met de dubbeltentoonstelling van Mondriaan en Van der Leck goed inzichtelijk gemaakt. Hoe bij Piet de lijnen steeds zwarter, strakker en haakser werden. En hoe Bart, haast vanuit het niets, in een driekleurenpalet begon te schilderen.

Wat geholpen heeft: Nederland bleef tijdens WO I neutraal. Er heerste 'rust over de velden', waardoor Mondriaan in zijn hutje op de Larense hei en ook Van der Leck in de luwte rustig konden doorwerken. De neutraliteit, zonder de verontrustende werkelijkheid van oorlog, armoede en ander leed, droeg eraan bij dat de kunstenaars ongedwongen, als in het luchtledige, hun stilistische doorbraak konden forceren.

Over die doorbraak gesproken: het is niet eenvoudig anno 2017 de consternatie voor te stellen die De Stijl destijds veroorzaakte. Het onbegrip. Hoe bruut en ongekend de breuk met het verleden was. Ook voor de kunstenaars zelf. Van der Leck schilderde nog in 1914 op kinderlijke wijze voetballers, bedelende en anderszins nooddruftige burgers, in een Jan Klaassen en Katrijn-stijl. Mondriaan richtte zijn blik op kabbelend water en aanrollende Noordzeegolfjes. Van Doesburg zat nog wat te pielen met fruitmandjes en esoterisch geneuzel in noorderlichtkleuren.

Uiteindelijk betekende de doorbraak rond 1917 een revelatie tegenover de sombere, zware, donkerbruine tierlantijnstijlen uit eerdere eeuwen; zeg maar gerust, tegenover álle stijlen. Want zo is het wel te zien: De Stijl was een breuk van ongekende proporties. Hoe verzin je zoiets? Het schilderen en bouwen in zulk een hoekige, kunstmatige stijl? Waaruit alle natuurlijkheid is weggefilterd. Waarin niets meer doet denken aan spontaniteit, lichamelijkheid, romantiek. Een volslagen artificiële wereld, die, als je de bedenkers mocht geloven, een voorbode zou zijn van een utopische toekomst waarin iedereen zich zou kunnen vinden, zoals stond geschreven in het Eerste Manifest, in 1918. Dat kunst universeel moest zijn, een nieuw begin zou brengen, tegen willekeur en individualisme was gericht, voor een 'zuivere uitdrukking der kunsten' vocht.

In hoeverre De Stijl, met zijn hang naar het algemene en universele, een typisch Hollands fenomeen was? Moeilijk daarover het finale woord te zeggen. Wel dit: dat de stroming, hoe ondoorgrondelijk ook met zijn hoogdravend theoretische gefilosofeer en kunstmatige winkelhaakesthetiek, wel aansloot bij iets dat blijkbaar in de Nederlandse kunst zit en misschien ook wel in Nederland zelf. De hang naar properheid. Het purisme. De helderheid. De ik-heb-meer-gelijk-dan-jij-houding, uitgevochten met horizontaal getrokken degens en verticaal gedragen zwaarden; in harnassen die van elkaar verschilden in duidelijk te onderscheiden primaire kleuren.

De Rietveldstoel (ca. 1918). Beeld Gemeentemuseum Den Haag

Chaos en ruzie

Zo streng en harmonisch als de schilderijen, meubels en gebouwen eruitzien, zo chaotisch was de band tussen schilders, vormgevers en architecten van De Stijl. Piet Mondriaan, Bart van der Leck, Theo van Doesburg, J.J.P. Oud, Jan Wils en Gerrit Rietveld vormden geen makkelijke club individualistische snuiters. Lag de ene niet in de clinch met de andere, dan eiste een derde wel alle credits op voor het ontstaan van De Stijl of betichtte een vierde de rest van stijlbreuk om een foute kleur of lijn.

Koning Willem-Alexander en museumdirecteur Benno Tempel tijdens de opening van de tentoonstelling Piet Mondriaan en Bart van der Leck - De uitvinding van een nieuwe kunst. Beeld anp

En dan hebben we het nog niet eens over de kunstmatigheid van het Nederlandse landschap, de rechtlijnigheid van kavels en landbouwgrond of de ordelijkheid van de openbare ruimte, met zijn straatmeubilair en verkeersborden. Wie vanuit elke hoek van de wereld met het vliegtuig op Schiphol landt, zal het beamen: de overzichtelijke bewegwijzering en heldere indeling van het gebouw zijn een verademing, die zwaar leunt op wat De Stijl voorstond.

Het heeft ertoe geleid dat De Stijl de vaderlandse kunsttraditie in een gecondenseerd, samengebald perspectief heeft gezet. Het heeft niet alleen de toekomst veranderd, ook de blik op het verleden. Ineens viel de helderheid van Vermeer op, de schone straatjes bij Ter Borch, de afgestofte kerkinterieurs van Saenredam.

Of dit: dat ook het keurige binnen de lijntjes kleuren van het 18de-eeuwse classicisme tot de Hollandse volksaard behoorde. En ja, kinderspeelgoed, metrostations en rioleringsbuizen. Feitelijk is de erfenis van De Stijl niet meer uit de Nederlandse cultuur weg te denken.

De hoogtepunten volgens de Volkskrant


Bekijk in deze productie de belangrijskte kunstwerken en gebeurtenissen van De Stijl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden