Recyclen: de dure en een goedkope variant

In Rotterdam draait Europa's meest geavanceerde sorteerinstallatie voor huishoudelijk verpakkingsafval. Dat neemt niet weg dat slechts een klein deel van ons plastic wordt hergebruikt.

Een van de onderdelen van zelfbouw-installatie om plastic afval te verwerken van Dave Hakkens. Beeld
Een van de onderdelen van zelfbouw-installatie om plastic afval te verwerken van Dave Hakkens.Beeld

Als je de mate van beschaving van een land kunt aflezen aan zijn afvalverwerkingssysteem, moet Nederland redelijk geciviliseerd zijn. En dan bevindt het kloppende hart van onze beschaving zich in een loods in het Rotterdamse havengebied. Daar draait Europa's meest geavanceerde sorteerinstallatie voor huishoudelijk verpakkingsafval op volle toeren.

Enorme hoeveelheden plastic worden door een doolhof van lopende banden en luidruchtige machines gejaagd. Het is warm tussen de apparatuur en de lucht is niet bepaald fris. 'Hier wordt het plasticafval van 60 procent van de Nederlandse gemeenten gesorteerd om het geschikt te maken voor recycling', zegt directeur Freek Bakker van afvalverwerkingsbedrijf Suez. 'Wij sorteren in Rotterdam jaarlijks 100 duizend ton afval.'

Mede door stimuleringsmaatregelen van de overheid is het gescheiden inzamelen van plastic een behoorlijk succes. Ongeveer de helft - jaarlijks meer dan 160 duizend ton, op basis van cijfers uit 2014 - van al het huishoudelijk plastic verpakkingsmateriaal wordt ingezameld en gerecycled. Dat is meer dan in de meeste andere Europese landen. Suez in Rotterdam kan de aanvoer zelfs niet alleen aan en laat een deel van het afval verwerken in Duitsland.

'Alleen in ons deel van Europa worden kunststoffen op substantiële schaal ingezameld', zegt onderzoeker Thoden van Velzen van Food & Biobased Research van Wageningen Universiteit. Elders in de wereld belandt plastic nog vaak op stortplaatsen of in verbrandingsovens. Of slingert het rond. 'Als je wil weten hoe het komt dat de oceanen vol plastic zitten, moet je gaan kijken in Griekenland, Spanje, de Verenigde Staten, Afrika of Azië.'

Zelfbouw

Iedereen kan een bedrijfje opzetten om plastic te recyclen. Met die gedachte heeft Dave Hakkens uit Helmond een eenvoudige zelfbouwinstallatie ontwikkeld om plasticafval te verwerken. Van plastic flessen en verpakkingen kunnen producten als draad voor 3D-printers, bekers en potten worden gemaakt. De bouwinstructies heeft Hakkens, afgestudeerd aan de Design Academy Eindhoven, op internet gezet. De installatie bestaat uit vier machines, die elk tussen de 100 en 200 euro kosten. In Azië heeft Hakkens gekeken hoe zijn installatie kan worden aangepast aan lokale omstandigheden. De bouwinstructie is talloze malen gedownload. De ontwerper schat dat de machines in diverse landen tussen de 50 en 100 keer zijn gebouwd. davehakkens.nl

Kleurige balen

Niet heel Nederland doet even enthousiast mee aan het inzamelen van plastic. Het platteland loopt voorop. Thoden van Velzen: 'In de grote steden wordt het minste ingezameld. Als mensen minder ruimte hebben om spullen apart te houden, bijvoorbeeld in hoogbouw, zijn ze minder geneigd om mee te doen. Ook sociale factoren spelen een rol: veel werkloosheid betekent minder inzamelen.'

In de sorteerinstallatie van Suez worden niet alleen plastics, maar ook drankkartons en blik gescheiden. Dat gebeurt langs een ingewikkeld parcours met magneten, draaiende zeeftrommels, schuddende banden, infrarood-scanners, blaasinstallaties en - als laatste selectie - ook met de hand. Aan het eind van de rit is de eindeloze stroom plastic zakken, flessen, bekers, bakjes, deksels, dopjes, trays, flacons en frisdrankpakken gecomprimeerd tot grote kleurige vierkante balen. Klaar om elders te worden versnipperd, gewassen, gedroogd en tot plastickorrels verwerkt. De industrie gebruikt die korrels als grondstof voor verpakkingen, draagtassen, fleecekleding, bloempotten of tuinmeubels.

Sorteerrendement

Zo'n 45 procent van de plastics wordt volgens Bakker zo zuiver gescheiden dat daarvan een gerecyclede kunststof kan worden gemaakt die in kwaliteit vergelijkbaar is met nieuw plastic. Ongeveer evenveel komt terecht in een mix van plastic die een negatieve waarde heeft. Dat betekent dat er betaald moet worden aan degene die dit plasticmengsel verder verwerkt. Het is beperkt bruikbaar, onder meer voor straatmeubilair, pallets en bouwmaterialen. Van het aangevoerde plastic verdwijnt uiteindelijk 10 procent in de verbrandingsoven. 'We hebben vorig jaar een sorteerrendement van 90 procent behaald', zegt Bakker.

Maar dat is maar één fabriek. De opbrengst aan gerecyclede producten moet niet worden overschat, zegt Peter Rem, hoogleraar resources en recycling aan de TU Delft. Het gemiddelde en bewezen sorteerrendement in Nederlandse installaties ligt volgens Rem rond de 60 procent. Hij schat dat in Nederland uiteindelijk niet meer dan een kwart van het ingezamelde plastic wordt hergebruikt in volwaardige nieuwe producten. Daartoe rekent hij niet het gesorteerde plastic dat een negatieve waarde heeft. Tussen het ingezamelde plastic zit vuil en vocht en een deel gaat tijdens de latere verwerking alsnog verloren als verontreinigd plastic.

Rem: 'Het is jammer dat de organisaties die produceren en inzamelen niet open zijn en niet precies aangeven wat hun prestaties zijn als het gaat om de hoeveelheid gerecyclede schone plastics. Dan zouden we niet zo hoeven raden naar de cijfers.'

Het inzamelen en recyclen wordt via gemeenten betaald door de verpakkingsindustrie. Die berekent de kosten door aan de consument. De Delftse hoogleraar vindt het Nederlandse systeem extreem duur. Dat komt volgens hem doordat de prikkels ontbreken om competitiever te werken. 'Ik ken geen product dat zo zwaar wordt gesubsidieerd als gerecycled plastic', zegt Rem. De burger betaalt er, via de verpakkingskosten, ongeveer 100 miljoen euro subsidie per jaar voor.

'Voor elke ton opgehaald plasticafval, met aanhangend vuil en vocht, betaalt de burger indirect via de verpakkingskosten ten minste 600 euro subsidie. Dat komt neer op zeker 100 miljoen euro subsidie per jaar. De beloning komt aan het begin van het verwerkingsproces, terwijl je beter aan het eind het gerecyclede plastic per ton kunt subsidiëren. Alsof je een windmolen subsidieert naar de hoeveelheid wind die hij opvangt en niet naar de hoeveelheid geleverde energie.'

De consument merkt er niets van. Zijn tube tandpasta wordt er niet noemenswaard duurder van. 'Maar als we windenergie zo zouden subsidiëren zou er een storm van protest losbarsten.'

Een van de onderdelen van zelfbouw-installatie om plastic afval te verwerken van Dave Hakkens. Beeld
Een van de onderdelen van zelfbouw-installatie om plastic afval te verwerken van Dave Hakkens.Beeld

Statiegeld

De inzameling van plasticafval verloopt deels door middel van statiegeld. Winkeliers en supermarkten zijn verplicht voor een deel van de grote PET-flessen statiegeld te vragen. Dat leidt tot een vrij schone afvalstroom, die betrekkelijk makkelijk is te verwerken. Moet er daarom ook voor kleine flessen en andere verpakkingen een statiegeldplicht komen? Dat is een netelige kwestie. Milieuorganisaties zijn voor. Maar er zijn veel andere partijen bij betrokken - producenten, afvalverwerkers, supermarkten. De financiële belangen zijn groot, er zijn enorme kosten mee gemoeid. Wie zou al die gescheiden inzamelsystemen op touw moeten zetten en betalen?

'Vanuit het oogpunt van iemand die wil recyclen is statiegeld het beste wat er is', zegt Van Velzen. 'Die weet dan wat hij krijgt. Het is een gesloten systeem met weinig verontreiniging.' Tegelijk verwijst hij naar een rapport van zijn hand uit 2012 waarin staat dat 'de economische efficiëntie van dit systeem beperkt is'. Het maken van hergebruikte PET-korrels kost 1,2 tot 1,8 keer zoveel als de productie van nieuwe PET-korrels. Een belangrijke reden waarom de meeste commerciële partijen niet zitten te springen om uitbreiding van het statiegeldsysteem.

Dus? Wat is het beste? Van Velzen waagt zich niet aan helderheid: 'Wij in Wageningen hebben geen mening over statiegeld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden