Reconstructie: zo groeide een vriendengroep uit tot de Barcelona-terreurcel

Hoe heeft een vriendenclub van twaalf, zonder iets op de kerfstok, kunnen uitgroeien tot een terroristische cel? Een week na de aanslagen in Barcelona en Cambrils vindt Spanje antwoorden.

Enkele uren voor de aanslag in Cambrils ogen drie daders (vermoedelijk Moussa Oukabir, Houssaine Abouyaaqoub en Omar Hychami) ontspannen. Een bewakingscamera in een tankstation legde ze vast. Beeld
Enkele uren voor de aanslag in Cambrils ogen drie daders (vermoedelijk Moussa Oukabir, Houssaine Abouyaaqoub en Omar Hychami) ontspannen. Een bewakingscamera in een tankstation legde ze vast.Beeld

Ripoll 2015 - juni 2017

Smalle straatjes, de Pyreneeën binnen handbereik en het 9de-eeuwse klooster van de Heilige Maria dat over de stad lijkt te waken. Als toerist kun je heerlijk dwalen door Ripoll, een Catalaans stadje niet ver van de grens met Frankrijk. Maar Abdelbaki Es Satty wil niet slenteren, hij zoekt werk. Daarom klopt hij in 2015 aan bij de Annour-moskee, in de plaats met tienduizend inwoners.

De in Marokko geboren veertiger wil graag als imam aan de slag bij een van de twee islamitische gebedshuizen in Ripoll. Er wonen nogal wat landgenoten van Es Satty, afkomstig uit de Noord-Marokkaanse plaats Chefchaouen - de 'Blauwe Stad'. De meesten werken in de fabrieken en boerderijen in de omgeving. Sommigen van hen zijn pas een paar jaar geleden overgekomen uit de Rif of het Atlasgebergte.

Wat de moskeegangers niet weten, is dat de imam een bekende is van de Spaanse inlichtingendienst. Zijn naam valt voor het eerst in 2006 als in Vilanova i la Geltrú, ten westen van Barcelona, een groep mannen wordt opgepakt vanwege het ronselen van jongeren voor de gewapende strijd in Irak. Es Satty woont daar ook en een van de gearresteerden is een neef van hem.

Vier jaar later wordt hij tot 4 jaar celstraf veroordeeld voor de handel in hasj. In de gevangenis in Castellón leert hij Rachid Aglif kennen. Aglif zit een celstraf van 18 jaar uit, omdat hij geholpen heeft bij het voorbereiden van de bloedige treinaanslagen in Madrid in 2004. Es Satty werpt zich op als prediker voor de islamitische gevangenen. Achteraf gezien is volgens de politie zijn radicalisering vermoedelijk tussen de celmuren in Castellón begonnen.

Als zijn celstraf erop zit, wil Spanje Es Satty het land uitzetten. De imam gaat tegen de uitzetting in beroep en vindt in maart 2015 steun bij de rechtbank in Castellón. Die oordeelt dat hij geen 'serieus gevaar voor de samenleving' vormt en zijn drugshandel op zichzelf staat. Nu Es Satty zijn straf heeft uitgezeten, is hij weer een vrij man en trekt hij naar Ripoll.

Dit verhaal is gebaseerd op gesprekken met inwoners van Ripoll, op informatie van de politie, op de verklaring van de rechtbank in Madrid waar de verdachten deze week getuigden en op artikelen in Spaanse media, waaronder El País, El Periódico, La Vanguardia en El Mundo.

Kneedbare groep

Toch voelt hij zich niet op zijn plek in de Annour-moskee. Moskeegangers horen hem steeds vaker klagen dat er in Spanje geen toekomst meer voor hem is en dat hij naar België wil verhuizen. Dat doet hij in januari 2016. Vanuit Vilvoorde, waar hij drie maanden verblijft, informeert hij bij lokale moskeeën of ze een imam zoeken. Als die van Diegem hem om een Verklaring omtrent het gedrag vraagt, laat Es Satty niets meer van zich horen en keert terug naar Ripoll.

Voor de Annour-moskee heeft hij geen aandacht meer. Zijn focus verschuift naar een aantal Marokkaanse stadgenoten die samen een hechte vriendengroep vormen. Elf jongens, van wie negen broers, sommigen nog tieners. Het is in de ogen van terrorismedeskundigen een kneedbare groep: jong en dus sneller ontvankelijk voor de vlammende retoriek van iemand die ze de verkeerde kant op wil sturen. En ze zijn, vanwege de familiebanden, loyaal aan elkaar.

(Tekst gaat verder onder afbeelding)

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Younes Abouyaaqoub

De 22-jarige Younes Abouyaaqoub is een van hen. Hij heeft een vast contract bij een las- en onderhoudsbedrijf in de buurt. Veel van zijn geld gaat op aan auto's. Zijn eerste was er een uit de BMW 1-serie. Hij stak er zijn klasgenoten op de opleiding elektrotechniek de ogen mee uit. Maar verder vallen de jongemannen nauwelijks op. De een brengt shoarma rond, de ander werkt in een restaurant in de buurt. Ze voetballen graag in de zaal, gaan uit en hangen vaak samen rond. Sommigen zijn als kinderen met hun ouders vanuit Marokko overgekomen. Ze hebben de taal geleerd en werk gevonden. Op school kunnen ze goed meekomen, hoewel de 17-jarige Moussa Oukabir bijles krijgt om zijn Catalaans en Spaans op te krikken.

Of ze zich ook geaccepteerd voelen in Spanje? Ja, zeggen de inwoners van Ripoll, en ook familieleden denken dat. Maar 'Rashid', een neef van een van de mannen, laat in El País een ander geluid horen. De Marokkanen worden volgens hem met de nek aangekeken in Ripoll, de meiden wilden nooit met hen gezien worden. 'We zijn Moren en dat zullen we altijd blijven.' Maar maakte dat Abouyaaqoub en zijn vrienden tot terroristen? Over hun radicalisering is nog weinig bekend, anders dan dat alle vingers wijzen naar Es Satty.

'Rashid' is niet verbaasd dat de imam tot de vriendengroep weet door te dringen. 'Hij is heel slim, hij heeft je in een halfuur overtuigd. En hij praat de angst bij je weg. Dat is de kern.'

Het vuur ontvlamt

Uren en uren moeten de imam en de mannen met elkaar hebben gepraat, valt op te maken uit ooggetuigenverslagen in de Spaanse media. Soms gebeurt dat in een bestelbusje op straat, en anders in een van de drie goedkope appartementen die op naam staan van leden van de groep. In het blok aan de Raval de Sant Pere in Ripoll komt de groep zeker vier keer per maand bijeen, vertelt een buurman. Ze zijn lang niet altijd met zijn twaalven en de imam ontbreekt nog weleens. In de moskee zien ze Es Satty na juni niet meer terug: hij zegt drie maanden op vakantie te gaan naar Marokko, waar hij negen kinderen zou hebben.

Bij de mannen zijn veranderingen zichtbaar, sinds hun kennismaking met de imam. Een vriend wijst erop dat Moussa Oukabir de laatste maanden niet meer naar hiphopmuziek luisterde en zich traditioneel was gaan kleden. Ook liet hij zich vaker bij de moskee zien. Het hoeft niet te duiden op de wording van een terrorist, maar het viel de vriend op.

Alcanar begin 2017 - 16 augustus 2017

Zo'n driehonderd kilometer verderop vindt de groep van twaalf een nieuw hoofdkwartier. In Alcanar, aan de andere kant van Catalonië, trekken ze in een pand dat al een tijd te koop staat en eigendom is van Banco Popular. Of ze het huren of hebben gekraakt, is onduidelijk - de makelaar zegt van niets te weten.

Er is nog een schuilplaats waarover de mannen beschikken: een verlaten restaurant in Riudecanyes, halverwege de route naar Barcelona. De politie zal er het paspoort van Abouyaaqoub en een rijbewijs van Mohamed Hichamy vinden, die op een brandstapeltje zijn gelegd.

Omwonenden in Alcanar hebben geen idee wat zich afspeelt in het huis met uitzicht op zee. In de kustplaats dolen wel vaker vreemde zielen rond. De burgemeester noemt Alcanar in de winter niet voor niets een spookstad. De meeste villa's zijn alleen bezet als Fransen en mensen uit de streek er 's zomers komen uitrusten. Sinds de crisis is ook nog een flink aantal inwoners vertrokken. Zo ver van huis, is er een betere plek om een duister complot te smeden? Er is niemand die iets doorheeft, ook de politie niet: bijna geen van allen heeft iets noemenswaardigs op zijn kerfstok.

Aceton

De mannen uit Ripoll rijden af en aan naar hun nieuwe schuilplaatsen, onder meer met de 500 liter aceton die ze begin augustus aanschaffen. Aceton is een van de bestanddelen van acetonperoxide, een populaire springstof onder aanslagplegers uit naam van IS. De bommen in Parijs, Brussel en Manchester waren ervan gemaakt. Wel geldt de stof als uiterst instabiel: de boel kan zomaar te vroeg de lucht ingaan.

Buren zien hoe 'een man met een baard' - vermoedelijk Es Satty - in zijn bestelbus steeds weer nieuwe gasflessen komt afleveren. Er wordt geknutseld aan bommen die moeten afgaan op monumentale plekken in Barcelona als bij de Sagrada Família, verklaart een van de terroristen later in de rechtbank.

In plaats daarvan ontploft op woensdag 16 augustus het huis in Alcanar. De kracht is zo groot dat de Roemeense buurman, Lorenzo, naar de eerste etage van zijn woning wordt geslingerd. In het tegenovergelegen hotel aan zee sneuvelen de ramen. Imam Es Satty en Youssef Aalla sterven ter plekke, Mohamed Houli Chemlal wordt gewond afgevoerd. In een boek met een groene kaft vindt de politie een boodschap van de hand van de imam: 'Namens de soldaten van Islamitische Staat op het grondgebied van Al-Andalus.'

Barcelona en Cambrils 17 augustus 2017

Met plan A in duigen, schakelen de negen overgebleven leden van de cel door naar plan B. Ze huren de volgende dag drie bestelbusjes. Het is donderdag 17 augustus 2017. In een ervan richt Younes Abouyaaqoub kort voor vijven een ravage op de Ramblas van Barcelona aan. Uren later, in de nacht van donderdag op vrijdag, komen vijf van zijn vrienden in actie op de boulevard van Cambrils. Ze rijden in op de vakantiegangers, vliegen over de kop met hun Audi en worden - op een na - doodgeschoten. De vijfde man wordt opgepakt.

Abouyaaqoub duikt na een vlucht van vier dagen op in Sant Sadurní d'Anoia, 50 kilometer van Barcelona. Hij klopt aan bij een huis dat zou hebben toebehoord aan een Marokkaanse familie maar inmiddels door een Argentijn wordt bewoond. Die staat oog in oog met de meest gezochte inwoner van Spanje. Abouyaaqoub lijkt dronken of onder invloed van drugs, zal de man verklaren.

Als de gealarmeerde agenten hem naar zijn identiteit vragen, trekt Abouyaaqoub zijn shirt omhoog. Bij het zien van zijn zelfmoordgordel vellen ze hem met een reeks kogels. Zijn laatste woorden, dat Allah groot is, sterven weg in de weidse vlakte. De zelfmoordgordel blijkt nep te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden