Reconstructie: Hoe vechter Sap de partij uit het oog verloor

Aanvankelijk wordt ze nog geprezen voor haar steun aan de Kunduz-missie, maar het blijkt het begin van het einde. De tweespalt in haar fractie is een feit.

Jolande Sap, de dag na de Tweede Kamerverkiezingen. Beeld null
Jolande Sap, de dag na de Tweede Kamerverkiezingen.

Met ongekende openheid vertelt Jolande Sap in 2010 de lezers van de Volkskrant over zichzelf. Onbarmhartig, zonder voorbehoud spreekt zij over haar afkomst. 'Ik heb een mooie, maar ook heel pittige jeugd gehad. Er was veel onrust en veel ruzie thuis, mijn vader had een groot drankprobleem.'

Het mag van haar niet de 'zelfkant' heten, daarvoor was het te netjes, maar het is onmiskenbaar dat het Sap niet is komen aanwaaien. Sap is het dubbeltje dat een kwartje werd. Een vechter. 'Ik kan mij voegen naar elke omgeving, dat heb ik van huis uit meegekregen.'

Misschien dat daar juist de schoen wringt bij Sap. Vanzelfsprekende souplesse ontbreekt in haar publieke optredens. Die houden steeds iets geforceerds. Bij de flitsen van Kamerdebatten, zoals die op tv te zien zijn, zit Sap altijd in haar bankje te schrijven in plaats van op te letten of bij de interruptiemicrofoon te paraderen, zoals haar voorganger Femke Halsema dat kon, als een gekooide tijger.

Ze begint vlak na haar aantreden wel in de traditie van Halsema met het debat over de politietrainingsmissie naar Kunduz: van premier Rutte krijgt ze de ene na de andere toezegging. Daarmee trekt Rutte Sap en het gros van haar fractie alsnog over de streep om de missie te steunen. Alsnog, want de fractie heeft daags ervoor besloten de missie niet te steunen. Alleen Ineke van Gent is en blijft tegen.

Sap wordt in die dagen nog alom geprezen. Ze durft 'verantwoordelijkheid' te nemen. Terugkijkend is de operatie het begin van het einde. Rutte krijgt in de loop van 2011 in zijn internationale kringen aanzien door de missie, terwijl aan Sap bij elke tegenslag in Kunduz wordt gevraagd of ze nog geen spijt heeft. Saps argumenten - over de export van de rechtsorde, over vrouwenrechten, over mensenrechten - sterven langzaam maar zeker weg in de kakofonie.

Kunduz zaait ook de blijvende tweespalt in de Kamerfractie. Sap zet haar fractiegenoten onder druk vóór te stemmen. Anders zijn haar geloofwaardigheid en die van de partij in het geding, dreigt ze. Dat wordt als een onaangenaam machtswoord ervaren, vooral door de routiniers Ineke van Gent en Tofik Dibi. Wat op de achtergrond meespeelt, is dat Femke Halsema tegen de missie is. Dat weten dan alleen de intimi, maar toch.

Sap (rechts) met GroenLinks-Kamerlid Mariko Peters (rechts) en VVD-Kamerlid Han ten Broeke, na het zomerreces in 2011. Beeld null
Sap (rechts) met GroenLinks-Kamerlid Mariko Peters (rechts) en VVD-Kamerlid Han ten Broeke, na het zomerreces in 2011.

Hoogspanning
Halsema is half december 2010 opgestapt, net voor het Kunduz-besluit. De partijleiding vindt dat een mooi moment, ook al wil Halsema nog best aanblijven tot de verkiezingen voor de Provinciale Staten in maart 2011. Doordat het partijbestuur doordrukt, moet Sap vanaf haar eerste dag onder politieke hoogspanning opereren. In de fractie komt het daarna niet meer goed met de sfeer. Het fractiebestuur van Sap, Van Gent en Dibi functioneert na een paar maanden niet meer en komt niet meer bij elkaar. 'Er was niet de juiste chemie, laat ik het zo zeggen', verklaart Van Gent later in de Volkskrant. Kamerleden met een gevoelige natuur, zoals financieel specialist Bruno Braakhuis, lijden zwaar onder de bedorven stemming.

Voor de buitenwereld is de afwezigheid van de helft van de fractie bij een belangrijk zomers debat over de euro, nota bene door GroenLinks zelf aangevraagd, niet te missen. 'Strandpartij!', jent Geert Wilders. Saps act met de stekkerdoos, een paar weken later bij de algemene beschouwingen, bezorgt GroenLinksers nu nog het schaamrood op de kaken. Pijnlijk genoeg is die act Sap juist aangeraden door Dibi.

Sap in overleg met minister De Jager van Financiën tijdens een debat over bezuinigingen in aprl. Beeld null
Sap in overleg met minister De Jager van Financiën tijdens een debat over bezuinigingen in aprl.

Lenteakkoord
Even nog toont Sap, in april 2011, het zelfverzekerde gezicht van rond haar aantreden. Na de val van het kabinet-Rutte groeit zij uit tot een van de belangrijkste architecten van het Lenteakkoord, het politieke monsterverbond dat de begroting voor 2013 redt. Maar net als met het eerste Kunduz-experiment gaat het fout voor Sap. In eerste instantie is er de bewondering voor de daadkracht, maar al snel begint het in de achterban te kriebelen. Wat is er nu eigenlijk gewonnen bij dat pact? Nou, lepelt Sap op: vergroening van de belastingheffing, een reeks kwalijke bezuinigingen teruggedraaid.

Het is onvoldoende voor een partij die over zichzelf zegt op zoek te zijn naar macht. Zodra Sap de gelegenheid te baat neemt en invloed uitoefent ,worden de compromissen gehekeld. Kiezers lopen weg.

De doodsteek komt uiteindelijk van Tofik Dibi. Sap verkeert nog in de roes van het Lenteakkoord als Dibi zich in het voorjaar van 2012 kandidaat stelt als lijsttrekker. De krampachtige reactie daarop, van Sap en de partijtop, bevestigt het beeld van een partij die met zichzelf overhoop ligt.

Sap wordt uiteindelijk door 85 procent van de leden gekozen. Dat wel. Het is de formele bevestiging van haar leiderschap. Maar de kiezers keren niet terug. De campagne krijgt geen smoel. De partij haalt het nieuws met een pleidooi om cafés te verplichten gratis kraanwater te verstrekken. Hoon daalt neer. Tegen het mediageweld van de linkse concurrenten Samsom en Roemer kan Sap de hele zomer lang niet op.

Vertrekt Sap, is de vraag op 13 september, de dag na de dreun. Sap zelf twijfelt, al ligt dat niet voor de hand voor de vechter die zich vanuit Venlo naar de politieke top heeft opgewerkt. Maar dan steunt de partijtop haar volmondig, dus de twijfel is snel weg. Een commissie onder leiding van partijcoryfee Andrée van Es moet de nederlaag evalueren, van de verkiezingen in 2010 tot nu. Dat is een pikante opdracht, want zo kan ook de rol van Halsema en die van het partijbestuur, de oude voorzitter Henk Nijhof en de nieuwe Heleen Weening die in februari aantrad, onder de loep worden genomen. De schuldvraag kan dan zo breed mogelijk worden gespreid.

Daarna slaat de twijfel echter toe bij dezelfde partijtop, voorzitter Heleen Weening voorop. Zijn ze niet te snel geweest met hun steun? De twijfel wordt groter als de kritiek uit het land aanzwelt. Op alles en iedereen, maar vooral op Sap als boegbeeld. Donderdagavond 4 oktober komt de partijtop terug op de eerdere steun aan Sap. Ze zijn voorbarig geweest, met Sap komt het niet meer goed, is de conclusie. Maar Sap weigert te vertrekken. 'Zo zagen we ons uiteindelijk genoodzaakt aan te dringen op haar vertrek', aldus voorzitter Weening. Vandaag, op de partijraad, moet zij uitleggen of ze denkt dat daarmee de crisis is bezworen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden