Reclamedocu over Tuschinski versterkt mythevorming

Objectief is de korte jubileumdocumentaire over 'filmpaleis' Tuschinski niet, maar de anekdotes zijn om van te genieten. 'De eerste nachtwaker dacht dat het er spookte.'

TV VOORAF - Programma?Tuschinski 90 jaar, een korte documentaire die met medewerking van bioscoopconcern Pathé vertelt waaraan het chique Amsterdamse filmtheater zijn status heeft te danken, zondag om 16.30 uur op RTL 4.


Tuschinski, dat is toch een van de bioscopen van Pathé? Kijken we niet gewoon naar een veredelde reclamefilm? Helemaal waar. Dit is geen relaas over de muizen die tijdens filmvoorstellingen dikwijls via de kieren van het gebouw door de zaal rennen. In deze jubileumdocumentaire ook geen aandacht voor de horrorfilmnachten waarbij dronken bezoekers volgens de overlevering blikjes bier van het balkon gooiden. Tuschinski 90 jaar is even chic als het 'filmpaleis' zelf graag wil zijn. Acteurs als Huub Stapel, Jeroen Krabbé en Winston Gerschtanowitz, kleinzoon van mede-oprichter Herman Gerschtanowitz, halen persoonlijke herinneringen op en dragen en passant bij aan de mythevorming van het theater.


Wat maakt Tuschinski zo bijzonder? Het is een bioscoop met geschiedenis, en daarmee een vat vol anekdotes. Illustratief zijn de beelden van slechts drie jaar geleden. Tom Cruise vroeg voor de première van de film Valkyrie of het licht nog even aan mocht, zodat hij het plafond goed kon zien. 'Dit is een prachtig theater.'


Toe maar. Wat vonden de nuchtere Amsterdammers er negentig jaar geleden eigenlijk van? Een futuristisch megalomaan onzinding, aldus Huub Stapel. Oprichter Abraham Icek Tuschinski, van oorsprong een Poolse kleermaker in Rotterdam, had diverse Nederlandse kunstenaars gevraagd binnen het theater ieder hun eigen domein te ontwerpen. Waar de combinatie van art nouveau, jugendstil, art deco en de Amsterdamse school tegenwoordig wordt geroemd als sprookjesachtig en eclectisch, ging het 'de gewone man', voor wie het theater oorspronkelijk was bedoeld, destijds nogal wat stappen te ver.


Hoe verging het Tuschinski in de Tweede Wereldoorlog? De bioscoop kwam in Duitse handen, de naam werd veranderd in Tivoli. Het bordje dat joden de toegang verbood, had een extra wrange lading vanwege Tuschinski's Joodse achtergrond. 'De drie directeuren werden weggevoerd en keerden nimmer weer', zegt een polygoonstem onder zwart-witbeelden van het theater. Op 17 september 1942 kwam Abraham Tuschinski in Auschwitz om het leven.


Hoe zit het verder met die mythevorming? Vooral portier Frits steelt wat dat betreft de show. In het laatste deel van de documentaire vertelt hij enthousiast over de 'wipconstructie' van het balkon, dat gemaakt is van flexibel materiaal en als het ware meeveert met het gewicht van de toeschouwers. Wanneer zij het theater verlieten kwam het balkon begeleid met een 'raar krakend geluid' langzaam weer in zijn oorspronkelijke staat. Voor de eerste nachtwaker van het gebouw was er anno 1921 maar één conclusie mogelijk: het spookte in Tuschinski.


Berend Jan Bockting


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden