Rechtspraak in Nederland moet helemaal op de schop

De rechtspraak in Nederland moet helemaal op de schop, oordeelt een internationaal onderzoeksinstituut. Wat gaat er fout?

Het Ministerie van Veiligheid en Justitie in Den Haag. Beeld anp
Het Ministerie van Veiligheid en Justitie in Den Haag.Beeld anp

Het rechtssysteem in Nederland is niet meer van deze tijd. Rechtszaken bieden vaak geen oplossingen, maar verergeren soms juist een conflict. Dat blijkt uit een rapport van Hiil (Hague Institute for Innovation of Law), een onafhankelijk internationaal onderzoeksinstituut dat de rechtsstaat onderzoekt in verschillende landen, waaronder Nederland.

Hoe kan het in een land als Nederland zo misgaan?

Rechtszaken ontaarden vaak onnodig in jarenlange juridische loopgravengevechten. Voor een conflict met de buurman heeft ons rechtssysteem in de meeste gevallen niets te bieden, concluderen de onderzoekers op basis van enquêtes en literatuur. Bij echtscheidingen en ontslagzaken wordt het probleem vaak alleen maar groter; maandelijks zien honderden kinderen uit een scheiding hun vader niet meer. Soms vallen daardoor zelfs doden. Bij medische missers zijn er tal van manieren om verhaal te halen, maar er is vrijwel geen mogelijkheid voor de patiënt om erkenning, begrip, excuus of herstel te bereiken. En het leed van schulden zou veel kleiner kunnen zijn als de rechtsgang zich richtte op oplossingen, in plaats van schuld. Zo wachten Groningers al jaren op eerlijke vergoedingen voor de schade door aardbevingen als gevolg van gaswinning.

Is rechters iets aan te rekenen?

Rechters, officieren van justitie en advocaten werken hard en hebben goede bedoelingen, stellen de onderzoekers. Het probleem ligt niet aan de spelers, maar aan het spel. Rechtszaken hebben te strakke, verouderde regels van soms al honderd jaar oud. De basismethode van claim en tegenclaim, van eisen en verdedigen, zoals juristen leren tijdens hun opleiding, werkt polariserend - partijen worden tegen elkaar opgezet. Daardoor wordt een probleem vaak alleen maar groter, schadelijker en duurder. De rechtspraak is wettelijk verplicht om te werken met deze procedures, die niet erg geschikt zijn voor de problemen die mensen als individu ervaren. Er is weinig ruimte voor innovatie, die hard nodig is. Dat komt doordat de juristen die het in Nederland voor het zeggen hebben, in hun beleid niet de problemen van mensen als uitgangspunt nemen, maar het naleven van de voorgeschreven vastgeroeste regels.

Wat staat er op het spel?

Mensen verliezen het vertrouwen in de rechtsstaat. Per jaar stijgt het aantal rechtsproblemen - zoals huiselijk geweld, problemen met de baas, onenigheid met een leverancier, ruzie met de buren of huwelijkse conflicten - met 4,3 miljoen. Die rechtsproblemen worden minder vaak opgelost; van 60 procent in 2009 naar 51 procent in 2014. Betrokkenen voelen zich vaak 'niet gehoord' en daardoor onrechtvaardig behandeld, blijkt uit enquêtes.

Op welke manier kan het rechtssysteem verbeterd worden?

De rechtspraak moet vernieuwen, moet helemaal op de schop. In plaats van polarisatie moet het zich richten op oplossingen. Zo moeten advocaten hun cliënten bij een echtscheiding bijvoorbeeld niet meer vragen wat ze claimen van de ander, maar wat ze belangrijk vinden om een oplossing te bereiken. Maar daar is het rechtssysteem niet op ingericht. Er zijn snel nieuwe geschillenoplossingen nodig voor bijvoorbeeld burenruzies, echtscheidingen en arbeidsconflicten. Innovatie en samenwerking met partijen als mediators, psychologen, ict'ers of bedrijfskundigen is daarvoor onontbeerlijk, stellen de onderzoekers. Zij pleiten voor het omschrijven van de meest voorkomende rechtsproblemen, en die te lijf gaan met onder meer preventie en behandeling, zoals een 'polikliniek vechtscheidingen'. Ook tonen zij zich voorstander van een spreekuur-rechter of de burenrechter, waarmee in Utrecht al wordt geëxperimenteerd.

Zijn daar grote bedragen mee gemoeid?

Voor een rechtvaardiger samenleving waarin burgers zich werkelijk als mensen gehoord voelen, is een eenmalige investering van 100 miljoen euro nodig, schatten de onderzoekers van Hiil. Daarmee zouden tien vernieuwde procedures kunnen worden ingevoerd. 'Er zijn weinig investeringen denkbaar die een zo gunstig maatschappelijk rendement hebben', concluderen zij. 'Alleen al een goede gang van zaken rond scheiding kan in enkele jaren een veelvoud van het geïnvesteerde bedrag opbrengen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden