Nieuws Bijstandsfraude

Rechtsgeleerden maken zich zorgen: ‘Bijstandsfraudeurs slechter beschermd dan verdachten in strafzaken’

Sociale diensten gebruiken verborgen cameras en gps-trackers om bijstandsfraude op te sporen. Daarbij krijgen ze veel meer ruimte dan de politie in strafrechtelijk onderzoek. Rechtsgeleerden en advocaten maken zich zorgen om de rechtspositie van mensen met een uitkering. 

Gangetjes achter een huizenblok in Nederland. Foto Harry Cock

Zo moet de politie in strafzaken toestemming hebben van de officier van justitie om verdachten te bespieden met verborgen cameras of om gps-trackers onder hun auto te plakken, terwijl sociale diensten dit op eigen gezag kunnen doen bij verdachten van bijstandsfraude. En anders dan bij verdachten in strafzaken is bij de verhoren van bijstandsgerechtigden zelden een advocaat aanwezig – sociale diensten hoeven hen namelijk meestal niet op hun recht op zwijgen of een advocaat te wijzen.

De Volkskrant kamde de casussen uit van tien verdachten van bijstandsfraude. Allemaal zeggen ze onschuldig te zijn en tot dusver zijn vijf van de tien vrijgesproken, en een zesde grotendeels. Ze beklagen zich erover dat de strijd tegen bijstandsfraude is doorgeslagen met dubieuze tipgevers, stalkende rechercheurs, verdraaide bewijzen en manipulatieve verhoren. Zo werd een inmiddels vrijgesproken 44-jarige vrouw uit Delft in twee maanden tijd 97 keer bespied door de sociale dienst van haar gemeente, onder meer met verborgen camera en auto-achtervolgingen.

Fietsendief

‘Het is belabberd geregeld voor bijstandsgerechtigden, in het strafrecht is het beter’, zegt advocaat Gerard Gijsberts. ‘Verdachten in strafzaken worden netter behandeld’, beaamt vakgenoot Nawid Fakiri. ‘Er zijn bijstandsgerechtigden die 50 tot 100 duizend euro moeten terugbetalen, wat een stuk ernstiger is dan een gestolen fiets’, zegt advocaat Harm van den Boogaard. ‘Toch heeft een fietsendief recht op een advocaat bij het verhoor, maar een bijstandsgerechtigde niet.’

Nederlandse gemeenten constateerden in 2017 ruim dertigduizend overtredingen van de inlichtingenplicht – oftewel mogelijke fraude – door de 459 duizend bijstandsgerechtigden, blijkt uit cijfers van Divosa, de koepel van sociale diensten. Gemeenten betalen de bijstandsuitkeringen, en zitten er bovenop om misbruik van belastinggeld tegen te gaan. Hoeveel geld gemeenten in totaal terughalen bij fraudeurs is onbekend – in het geval van Den Haag, dat 27 duizend bijstandsgerechtigden telt, ging het in 2016 om 5,4 miljoen euro.

De meeste bijstandsfraudeurs werken zwart of wonen samen terwijl ze de relatief hogere uitkering voor alleenstaanden ontvangen, toont een rondgang onder de twintig grootste gemeenten. Hoewel soms sprake is van flagrant bedrog  zoals bij de 65-jarige Oirsbeekse bijstandsgerechtigde die zijn 91-jarige moeder na haar dood 2,5 jaar lang in huis verstopte om haar AOW en pensioen te kunnen opstrijken – zijn overtredingen meestal het gevolg van de complexe bijstandsregels, zegt Divosa. ‘Zeker omdat relatief veel mensen in de bijstand kampen met laaggeletterdheid en een lage opleiding is de kans relatief groot dat zij de fout in gaan.’

Sociale diensten kunnen ver gaan in hun onderzoek omdat verdachten van bijstandsfraude onder het bestuursrecht vallen, waar de grenzen ‘veel ruimer’ zijn dan in het strafrecht, constateert de Utrechtse hoogleraar sociaal recht Frans Pennings. Pas als de gemeente een boete wil opleggen, vallen ze onder het strafrecht en moet de sociale dienst ze bijvoorbeeld op hun zwijgrecht wijzen, de zogeheten cautie. Maar de boete komt bovenop het terugbetalen van bijstand, en daar geldt de cautieplicht niet, ziet de Leidse hoogleraar staats- en bestuursrecht Ymre Schuurmans. ‘Terwijl bijstand terugbetalen financieel veel meer pijn doet dan de boete.’

Onder druk

Schuurmans pleit voor het verplicht opnemen van de verhoren van bijstandsgerechtigden, zoals de politie nu moet doen bij verdachten van zware misdrijven. ‘Dat zou een waarborg zijn voor de kwaliteit van het onderzoek van de sociale recherche.’ De Volkskrant beluisterde een geluidsopname die een 36-jarige homoseksueel uit Bunschoten heimelijk van zijn verhoor maakte. Daarin zette de sociale dienst hem herhaaldelijk onder druk om zijn uitkering in het protestantse Bunschoten op te geven en te verkassen naar zijn prille vriend in Huizen. ‘Want het is nog steeds een issue als je homo bent’, aldus een van de sociaal rechercheurs. ‘In Huizen of Soest of in grotere plaatsen, daar is het normaal.’ De gemeente Bunschoten ontkent de man onder druk te hebben gezet. De gemeente won de rechtszaak in eerste aanleg en wacht nu het hoger beroep af.

Het ministerie van Sociale Zaken zegt momenteel te onderzoeken ‘of, en zo ja hoe, de wettelijke grondslag verstevigd kan worden’ rond het gebruik van camera’s en gps-trackers door sociale diensten. De gemeente Delft zegt de inzet van technische middelen strenger tegen het licht te houden sinds de verloren rechtszaak tegen de met camera bespioneerde 44-jarige vrouw. De rechter tikte Delft in augustus op de vingers voor de ‘ernstige inbreuk’ op het respect voor haar privéleven.

Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen zegt zich er hard voor te maken dat sociale diensten ‘hun verregaande bevoegdheden’ fatsoenlijk inzetten. ‘Gebeurt dat niet, dien dan eerst een klacht in bij de sociale dienst. En neem, als dit onvoldoende oplevert, contact op met de Nationale Ombudsman. Want ook als het onderzoek geen bewijs voor fraude oplevert, heeft de overheid de plicht zich behoorlijk op te stellen.’

Lees hier het hele verhaal

Ze voelen zich behandeld als criminelen, maar dan met minder rechten: bijstands-gerechtigden die er, regelmatig ten onrechte, van worden verdacht te frauderen. Tegen de verregaande bevoegdheden van de sociale diensten kunnen zij zich moeilijk verdedigen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.