Rechtse populisten delen hun afkeer van de EU

Ze delen hun afkeer van de gevestigde politieke orde en hun argwaan ten opzichte van de EU, de populistische partijen die in veel Europese landen oprukken....

Een golf van rechts-populisme overspoelt Europa. In veel lidstaten van de Europese Unie hebben de gevestigde partijen, vaak oude bondgenootschappen van sociaal-democratische of christelijke snit, het moeilijk. De nieuwkomers hebben hun gedeelde afkeer van de Europese Unie gemeen.

De populariteit van Pim Fortuyn toont aan dat de Nederlanders niet immuun zijn voor een politieke boodschap die elders in Europa al langer succes heeft. Het Vlaams Blok in Vlaanderen, de liberale FP & Ouml; van de Oostenrijker Jörg Haider, de separatisten van de Noord-Italiaan Bossi, de neo-liberalen van de Deense premier Anders Fogh Rasmussen: al deze partijen hebben hun populariteit te danken aan de boodschap dat de oude politieke garde te ver verwijderd is geraakt van de kiezers en niet meer naar het electoraat luistert.

De Beierse christen-democraat Stoiber staat in de opiniepeilingen ver voor op zijn socialistische tegenstrever, kanselier Schröder. Deze ziet zich gedwongen om zijn anti-Europese retoriek op te voeren, omdat Stoiber met zulk taalgebruik behoorlijk wat kiezers aan zich weet te binden. Hij doet zijn beklag over Brusselse bemoeizucht, en vraagt zich af waarom de lidstaten van de Europese Unie steeds meer macht afstaan aan een club ongekozen en inefficiënte Brusselse bureaucraten. Bossi bindt kiezers aan zich met precies dezelfde verklaringen, nog wat grover verwoord.

De inhoudelijke verschillen tussen de populistische partijen zijn echter groot. Sommigen, zoals het Vlaams Blok, zijn regelrechte erfgenamen van nationaal-socialistisch gedachtengoed. Hun aanhangers lopen kaalgeschoren over straat, het hakenkruis op de bovenarm getatoeëerd. De aanhang van Fortuyn en Rasmussen lijkt eerder in de bezorgde burgerij te moeten worden gezocht. Bossi trekt kiezers die vinden dat zuid-Italië te veel welvaart opslokt die eigenlijk zijn eigen regio, het Noorden, toekomt. Vlaams Blokkers zijn openlijk racistisch, Fortuyn is dat niet.

Brusselse diplomaten maken zich zorgen over deze ontwikkeling. 'De Europese integratie is wellicht te hard gegaan', verzucht een van hen. 'De mensen kunnen het niet bijhouden. Ze worden onzeker, krijgen het idee dat ze de greep op hun omgeving verliezen, en stemmen dan op een partij die hen belooft dat ze weer meer te zeggen krijgen over hun eigen toekomst.'

Analisten wijzen op een andere factor: de Europese integratie is alleen maar een van de uitingsvormen van een veel breder verschijnsel, de mondialisering. De aanslagen van 11 september en de reactie van de VS daarop vergroten de onzekerheid. De mondialisering is al langer impopulair, getuige de grote demonstraties van anti-globalisten in 2001. Europa is niet meer dan een kristallisatiepunt voor alle onvrede, want Europa is juist een poging om de mondialisering in goede banen te leiden en nog enigszins onder controle te houden.

Deze nuances gaan echter langs de populistische politici heen. Ze hameren op de simpele boodschap dat Brussel te machtig wordt. En ze hoeven niet eens overal vaste grond onder de voeten te krijgen om toch invloed uit te oefenen. Ook zonder in de regering te zetelen, bepalen ze mede de politieke agenda. Ook dat verontrust Brussel. Het klimaat om in Europese onderhandelingen concessies te doen, wordt steeds ongunstiger. Politici kunnen niet meer thuiskomen met de mededeling dat ze voor de Europese integratie nationale liefhebberijen hebben moeten opgeven, want ze worden snel afgestraft.

De top van de Europese regeringsleiders, vrijdag en zaterdag in Barcelona, belooft mede daarom interessant te worden: in het zicht van de verkiezingen in Portugal, Frankrijk, Duitsland en Nederland zal de bereidheid om toegevingen te doen nog geringer dan normaal kunnen blijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden