Rechters vegen smoesjes voor tappen van tafel

De rechterlijke macht neemt stelling in het NSA-schandaal: dat aftappen van burgers gaat zomaar niet. Betekent dit het einde van die praktijken?

De rechtsstaat begint te sputteren. Maandag bepaalde een Amerikaanse rechter dat het grootscheeps onderscheppen en opslaan van Amerikaanse telefoongegevens door FBI en NSA hoogstwaarschijnlijk ongrondwettig is. Vorige week zette een de advocaat-generaal bij het Europese Hof van Justitie in Luxemburg, ook al zijn vraagtekens bij het opslaan van zulke metadata in de landen van de Europese Unie.


Ze deden ferme uitspraken. De Europese rechter, Pedro Cruz Villalón, noemde de Europese bewaarplicht van telefonie- en internetgegevens 'een duidelijke inmenging in het grondrecht van burgers op eerbiediging van hun privéleven'. De Amerikaanse rechter, Richard Leon, noemde het Amerikaanse programma 'bijna Orwelliaans'.


Maar betekent dit ook dat het einde van deze praktijken nabij is? Niet direct. De uitspraken van Villalón zijn slechts een advies - het Europese Hof kan daar nog van afwijken. Bovendien is de soep niet zo heet als zij wordt opgediend. Villalón bekritiseert niet de bewaarplicht zelf. 'Er kan niet worden getwijfeld aan de relevantie en zelfs urgentie van de uiteindelijke doelen van de betrokken beperking van de grondrechten', schrijft hij. Hij bekritiseert vooral de manier waarop dat gebeurt.


De gegevens worden namelijk niet door de overheid opgeslagen, maar door telecomaanbieders. Die kunnen dat overal doen, ook in andere landen; erg veilig is dat niet. 'Het gevaar neemt toe dat de bewaarde gegevens worden gebruikt voor frauduleuze of zelfs kwaadwillende doeleinden.'


Ook mogen de gegevens van Villalón maximaal een jaar worden bewaard, terwijl Brussel twee jaar toestaat. Maar de meeste landen zitten zelf al op maximaal een jaar.


Villalón concludeert dat de richtlijn nog best gerepareerd kan worden, en adviseert Brussel 'een redelijke termijn' te geven om maatregelen te nemen. De bewaarplicht staat nog steeds overeind.


In de Verenigde Staten heeft de uitspraak evenmin grote directe consequenties. Rechter Leon oordeelde alleen dat de regering moet stoppen met het verzamelen van de telefoongegevens van de twee mannen die de zaak hadden aangespannen. Waarvan de een, Charles Strange, ironisch genoeg de vader is van een NSA-agent. Die werd in 2011 met 29 andere Navy Seals in een helikopter neergeschoten boven Afghanistan.


Leon gaf de overheid 'in het licht van de nationale veiligheid' de tijd om in hoger beroep te gaan, en zich vooralsnog niets aan te trekken van zijn conclusie dat het opslaan van de telefoongegevens in strijd is met het Vierde Amendement van de Grondwet, dat het doorzoeken van privégegevens verbiedt.


Die conclusie wordt betwist door het ministerie van Justitie. Dat stelt dat vijftien rechters bij geheime rechtbanken de praktijken van de NSA tot 35 keer toe hebben goedgekeurd. Zij baseerden zich daarbij op een uitspraak van het Hooggerechtshof uit 1979, die het verzamelen van metadata van een verdachte meneer Smith toestond, en extrapoleerden die uitspraak tot alle Amerikanen.


Leon stelt dat de wereld is veranderd, en dat telefonische verkeersgegevens nu veel meer zeggen over iemand dan vroeger - al is het maar omdat er veel meer wordt gebeld.


'Vroeger onthulden gegevens een paar verspreide tegels van iemands levensweg. Nu onthullen ze een compleet mozaïek, een volledig en constant geactualiseerd beeld van iemands hele leven.' Zijn Europese collega zegt iets vergelijkbaars. 'De exploitatie van de verkeers- en locatiegegevens kan een belangrijk deel van het gedrag van een persoon, dat strikt onder zijn privéleven valt, op getrouwe en uitputtende wijze in kaart brengen en zelfs een volledig en precies beeld schetsen van zijn privé-identiteit.' In Europa, waar ook internetgegevens worden verzameld, geldt dat nog meer dan in de VS.


Daarmee is het idee van tafel dat metadata onschuldig zijn. Daar mag alleen in om zwaarwegende redenen gebruik van worden gemaakt, zeggen beide rechters, en niet zo ongericht en nonchalant als nu gebeurt. Het is nu aan de politiek om die zwaarwegende redenen beter te formuleren, op een manier die past bij een modern begrip van privacy.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden