'Rechters straffen steeds strenger - maar PVV en VVD willen het nog radicaler'

Dat de VVD en de PVV strenger willen straffen terwijl uit niets blijkt dat dit helpt, is nog tot daar aan toe. Maar dat 'milde rechters' steeds meer onder druk komen te staan is onacceptabel, schrijft columnist Lars Anderson.

Minister Ivo Opstelten (Veiligheid en Justitie). Beeld anp

Drie nieuwsfeiten van afgelopen week die lastig los van elkaar gezien kunnen worden: minister Opstelten (Justitie, VVD) wil rechters jaarlijks een functioneringsgesprek opleggen; de Partij voor de Vrijheid komt terug van het plan dat rechters moeten worden ontslagen als ze te lage straffen geven; en diezelfde PVV gaat de mazen van de wet opzoeken om vrijgevige geldschieters, die meer dan 4500 euro aan de partij doneerden, niet openbaar te hoeven maken.

Tweede Kamerlid Hero Brinkman (PVV) liet er vorige week geen misverstand over bestaan: de wet die politieke partijen verplicht openheid van zaken te geven over particuliere giften, is een anti-PVV-wet. Brinkman en zijn partij gaan er alles aan doen om te voorkomen dat de namen van donateurs op straat komen te liggen - óók als daarvoor wetten van de democratische rechtsstaat moeten worden omzeild.

Woensdag bleek dat de PVV zo ver niet durft te gaan in de kwestie 'milde rechters'. Partijleider Geert Wilders stelde vorig jaar voor om rechters voor vijf tot zes jaar te benoemen. Daarna volgt een objectieve Wilderstest; wie zwaar heeft gestraft mag blijven, wie taakstraffen uitdeelt, wordt ontslagen of gaat fijn bij de sociale dienst werken. Nu draait de partij. PVV-Kamerlid Lilian Helder noemde het ontslaan van rechters een 'fout standpunt'. Het kan juridisch helemaal niet, want zo beweerde Helder: 'We leven in een democratische rechtstaat.'

Hufters
Brinkman zal het hoofdschuddend hebben aangezien. Als ME'er rekte hij de beginselen van de democratie al op door met zijn knuppel 'net iets harder in te meppen op demonstranten (lees: tuig) dan nodig was', zoals hij het zelf altijd glunderend zegt. Als parlementariër zit Brinkman zo dicht bij de bron van regelgeving, dat zijn kiezers nog amper opkijken van aangekondigde activiteiten die hij bij anderen 'crimineel gedrag' noemt. Juist dit zijn voor hem de hufters die keihard moeten worden bestreden.

Gelukkig voor de PVV kwam minister Opstelten woensdag met een plan om rechters jaarlijks een functioneringsgesprek af te nemen. Zo behoedt hij de PVV ervoor ook in dit dossier de rafelranden van de democratie op te zoeken. De VVD en PVV hebben elkaar gevonden in de oorlog tegen de verhuftering. Beide zijn van de harde lijn, beide partijen willen 'Nederland aan de Nederlanders teruggeven', zoals premier Rutte bij zijn aantreden fijntjes opmerkte.

Dat kan volgens hen maar op één manier: harder optreden door politie, strenger straffen door rechters. Het politieapparaat controleren de hardliners zelf, maar die vermaledijde onafhankelijke rechterlijke macht, dáár krijgen ze maar geen vat op. Terwijl: de publieke opinie schreeuwt om zwaardere straffen. Toch? Niet volgens het recente rapport De burger als rechter. Het publiek blijkt in twee grote groepen verdeeld te zijn: één die het eens is met de huidige straffen, en één grote groep die zwaardere straffen eist - en dat zo luidruchtig mogelijk laat weten.

Drie keer raden bij wie de PVV zijn oor te luister legt. Brinkman pleit er zelfs voor om de three strikes you're out!-regel in te voeren. Deze in Amerika beruchte wet gooit iedereen die voor de derde keer in de fout gaat - ook al steel je slechts een pakje sigaretten - levenslang de cel in. Die wet, gekoppeld aan de langere straffen, de min of meer verbannen taakstraf en wegbezuinigde programma's voor herintreding, hebben een desastreus effect gehad op het Amerikaanse gevangenissysteem. In 1980 zaten er 670.000 Amerikanen vast; vandaag teren 2,3 miljoen Amerikanen in hun cel weg. Zes miljoen mensen staan in Amerika momenteel onder juridisch toezicht. Meer dan - zo schreef de New Yorker kortgeleden in een tamelijk briljant stuk - Stalin te werk heeft gesteld in zijn Goelagkampen.

Uit talloze onderzoeken blijkt dat het percentage recidive - criminelen die in herhaling vallen - niet afneemt door ze langer vast te zetten. Helaas gaat het in de publieke discussie nooit over de droge feiten, maar hebben emoties de overhand. Het is dan ook moeilijk voor te stellen dat jurist Opstelten niet is bezweken onder de druk van zijn gedoogpartner en de publieke opinie. Ironisch genoeg gingen de rechters hem al voor. Uit onderzoek van de Volkskrant blijkt dat de strafmaat voor moord de laatste vijf jaar met drie jaar is gestegen.

Rechters zijn kortom al strenger geworden. Ze 'luisteren naar de roep om zwaardere straffen', aldus de Raad voor de rechtspraak. Maar dat is de PVV en VVD nog niet radicaal genoeg. Rechters dienen getoetst te worden via functioneringsgesprekken; dat is immers waar het op neerkomt. 'Milde rechters' komen onvermijdelijk nog verder onder druk te staan om door hun gegeven taakstraffen te rechtvaardigen. Winst voor Wilders, want daarmee is de glijdende schaal naar een beoordelingsmodel ingezet. Een model dat langzaam aan de tenen van de onafhankelijke rechterlijke macht, en dus de democratie, knabbelt.

Lars Anderson is schrijver/journalist en columnist voor vk.nl.
Twitter: @larswire

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden