ReportageRechterlijke onafhankelijkheid

‘Rechters kunnen heus wel tegen een stootje’

Zijn Nederlandse rechters echt onafhankelijk, of zijn hun uitspraken politiek gemotiveerd? Een werkgroep boog zich over de vraag of Nederland een ‘dikastocratie’ oftewel een ‘rechtersstaat’ is, en geen ‘rechtsstaat’. Het lijkt wel mee te vallen.

Thierry Baudet (FvD) en Martin Bosma (PVV) tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer met de parlementaire werkgroep dikastocratie, waar wordt gesproken over de macht van rechters.Beeld ANP

Is het zinvol, onnodig of juist gevaarlijk om te praten over ‘dikastocratie’? De meningen lopen maandag sterk uiteen tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer. Het onderwerp – de veronderstelde toegenomen macht van rechters – is van Thierry Baudet, leider van Forum voor Democratie. De vorm – een reeks deskundigen die hun mening geven – is een voorstel van VVD-Kamerlid Tobias van Gent, nadat hij zag hoe Baudet een debat in de plenaire zaal hierover niet voor elkaar kreeg. Van Gent denkt dat ‘rechters heus wel tegen een stootje kunnen’.

Herman Tjeenk Willink, voormalig vicepresident van de Raad van State, verklaarde onlangs in Buitenhof dat hij heeft geweigerd te komen opdraven. Hij vindt het onzin te praten over de politisering van de rechtspraak. Ook de Kamerleden Joost Sneller (D66) en Stieneke van der Graaf (CU) zeggen dat deze bijeenkomst wat hun betreft niet had hoeven plaatsvinden.

Waarschuwen

Hoogleraar mensenrechten Barbara Oomen daarentegen heeft zichzelf gemeld, vertelt ze, zij het om te waarschuwen voor de beoogde discussie. ‘Het is een manier voor nieuwe partijen om de kiezersgunst te winnen. Kijk naar Hongarije, kijk naar Polen. Maar aanvallen op rechters leiden juist tot minder bescherming van burgers en uitholling van het maatschappelijk middenveld.’

De eerste deskundigen die spreken, zijn van de ‘niets aan de hand’-opvatting. Geert Corstens, oud-president van de Hoge Raad, zegt dat een rechter ’s ochtends blanco aan het werk gaat, partijen hoort en de feiten vaststelt. Daarop baseert hij, met de wet in de hand, zijn oordeel. ‘De rechter heeft een ambacht, is een timmerman. Hij is professioneel onbevooroordeeld.’

En hoe zit het dan met de persoonlijke voorkeuren van rechters, wil Baudet weten: het is toch bekend dat 69 procent van de rechters D66, GL of PvdA stemt? Corstens: ‘Politieke voorkeuren zijn niet van invloed. Rechters komen altijd in het midden uit.’

Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, zegt het een slag anders: ‘Rechterlijke uitspraken kunnen politiek gevoelig zijn, maar dat betekent niet dat rechters aan politiek doen. De rechter kan en mag nu eenmaal niet weigeren uitspraak te doen.’ Frank van Ommeren, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de VU, geeft een voorbeeld. ‘Minister Arie Slob verloor bij de rechter in de zaak over het stopzetten van de bekostiging van het Haga Lyceum. Maar dat was daarmee geen politieke uitspraak, het was een vonnis dat bepaalde dat Slob meer wilde dan de wet toestaat.’

Urgenda-uitspraak

Bij de belangrijkste aanleiding voor het dikastocratie-debat, de uitspraak van de Hoge Raad in de Urgenda-klimaatzaak, beginnen de meningen uiteen te lopen. De Hoge Raad bepaalde in die zaak, aangespannen door de milieugroep Urgenda, dat de rechter de bevoegdheid heeft de regering tot een strenger klimaatbeleid te dwingen. ‘Urgenda beweert het algemeen belang te dienen, maar het is een particulier clubje met subsidie van de loterij-onderneming van Boudewijn Poelman. Hij legt zo zijn eigen maatschappijvisie aan de samenleving op’, stelt journalist Syp Wynia, die over het onderwerp publiceerde op zijn blog ‘Wynia’s Week’. Jos Teunissen, hoogleraar Rechtswetenschappen aan de Open Universiteit, valt hem bij. ‘Non-recht’, noemt hij het. ‘Ze voeren actie namens mij, maar zonder mijn instemming.’

Uitzondering

Ook Paul Bovend’Eert, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Radboud Universiteit, oordeelt dat het Urgenda-vonnis een politieke uitspraak is. ‘De rechter had weinig juridische maatstaven en heeft naar het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens gegrepen. Daarin staat dat de overheid ‘passende maatregelen’ moet nemen om de gezondheid van haar burgers te waarborgen. Dat is toegepast op klimaatverandering. Hij had hier terughoudend moeten zijn, omdat dit een afweging is waarmee de politiek volop bezig is. Maar het arrest is wel een uitzondering op de regel dat Nederland een rechtsstaat en geen ‘rechtersstaat’ is.’

Daarmee verlegt de discussie zich naar de vraag of een rechter, al dan niet in een speciaal hof, wetten moet kunnen toetsen aan de Grondwet. Nu mag hij dat niet. De staatscommissie-Remkes heeft aanbevolen dat wel mogelijk te maken. Het gebeurt in alle omringende landen en het zou de gegroeide Nederlandse rechtspraktijk, van toetsing aan internationale verdragen, een meer eigen constitutioneel karakter geven. Dat debat voert de Kamer later dit voorjaar nog.

Baudet is na afloop dik tevreden. ‘Er is echt iets aan de hand, we gaan hiermee door.’

Lees ook 

Columnist Martin Sommer beschreef eind 2018 hoe in zijn ogen politiek verschoof van parlement naar rechtbank. U leest zijn column ‘Vrij zicht’ hier terug.

Barbara Oomen en Thierry Baudet hebben diametraal tegenovergestelde meningen over de veronderstelde politieke invloed van rechters. Beiden schreven een opinieartikel voor de Volkskrant. Dit is het stuk van Oomen en hier vindt u de tekst van Baudet, geschreven samen met Paul Cliteur, fractievoorzitter van Forum voor Democratie in de eerste Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden