Analyse

Rechters geven signaal aan kabinet: ontduiken van stikstofregels moet afgelopen zijn

Het kabinet zoekt graag geitenpaadjes om de veestapel niet substantieel te hoeven inkrimpen, maar het juridische net begint zich te sluiten. Rechterlijke uitspraken beperken de overheid steeds verder in haar mogelijkheden om de afgesproken stikstofreductie te realiseren.

Yvonne Hofs
Koeien in een stal van een boerderij in Lisse. Beeld Lex van Lieshout / ANP
Koeien in een stal van een boerderij in Lisse.Beeld Lex van Lieshout / ANP

De rechters hebben er genoeg van. Ze geven een heldere boodschap aan de politiek: het creatief interpreteren van de Europese natuurbeschermingswetten moet maar eens afgelopen zijn. De overheid probeert die wetten al decennialang te ontduiken. Om de EU-richtlijnen te kunnen naleven, moet de landelijke stikstofuitstoot omlaag. Dat vereist pijnlijke maatregelen die de intensieve veehouderij zwaar zullen treffen. Daar durft de politiek haar handen niet aan te branden. Dus zoeken bestuurders de randen van de wet op, om op de oude voet te kunnen doorgaan.

Maar het juridische net begint zich te sluiten rondom het nieuwe kabinet. Milieuorganisaties hebben recentelijk belangrijke rechtszaken tegen de overheid gewonnen. Maandag gaf de Zwolse rechtbank de provincie Overijssel een tik op de vingers, omdat de provincie bedrijven zonder natuurvergunning gedoogt. Die bedrijven strooien illegaal stikstof uit over beschermde natuurgebieden. Bij het besluit om de vergunningplicht niet te handhaven, keek de provincie alleen naar het economisch belang. Het belang van de natuur woog nauwelijks mee. Dat is tegen de wet, zeggen de rechters. Ze hebben het gedoogbesluit van de provincie vernietigd.

De Utrechtse rechtbank deed in september in een vergelijkbare zaak hetzelfde. Het gedogen van circa 3.500 illegale stikstofuitstoters (meest veehouderijen) is landelijk beleid. Nu twee rechtbanken vaststellen dat dit gedoogbeleid niet door de beugel kan, zit het kabinet met de brokken.

‘Latente’ emissierechten

Eind december vernietigde de rechtbank Oost-Brabant de natuurvergunning van de kolencentrale bij Geertruidenberg. Reden: die vergunning gaf de Amercentrale toestemming om veel meer stikstof uit te stoten dan noodzakelijk, en ook veel meer dan de centrale feitelijk doet. Dit zou ertoe kunnen leiden dat die ongebruikte uitstootruimte in de toekomst alsnog wordt benut, waardoor de stikstofemissies stijgen in plaats van dalen. Dat is met het oog op de natuurbeschermingsdoelen niet toelaatbaar, aldus de rechter.

Het Amercentrale-vonnis heeft potentieel verstrekkende gevolgen, want er zijn in Nederland heel veel natuurvergunningen met ‘latente’ stikstofemissierechten. Al die bedrijven kunnen hun stikstofuitstoot verhogen zonder dat iemand dat kan voorkomen.

Sterker nog: het kabinet stimuleert het benutten van ongebruikte stikstofruimte door handel in uitstootrechten toe te staan. Een gemeente die woningen wil bouwen, heeft stikstofruimte nodig. Die kan worden gecreëerd door bijvoorbeeld een veehouderij op te kopen en die te sluiten. 70 procent van de vrijgekomen stikstofruimte mag de gemeente dan gebruiken om de emissies van de nieuwe woonwijk te compenseren. Het probleem is dat ook stikstofruimte die wel is vergund, maar in de praktijk niet wordt gebruikt, hiervoor mag worden ingezet. De NRC zette vrijdag uiteen tot welke uitwassen dat kan leiden.

Salderen leidt tot meer uitstoot

Zo gebruikte de provincie Limburg in 2019 de stikstofruimte in de natuurvergunning van een leegstaande boerderij voor de uitbreiding van een spoorterminal. Dat de boerderij op dat moment geen stikstof meer produceerde, deed er niet toe. Nu razen er diesellocomotieven langs het natuurgebied Ravenvennen, die daar nog meer stikstof deponeren dan er al neerdwarrelde.

In het Zeeuwse Burgh-Haamstede zijn de niet meer bestaande stikstofemissies van een afgebrand warenhuis ingezet voor de bouw van een woonwijk. De gemeente Wormerland kon 68 appartementen realiseren met dank aan de virtuele stikstofuitstoot van een veevoederfabriek die al twintig jaar buiten bedrijf is. In al deze gevallen leidt de handel in stikstofemissies, het zogenoemde ‘extern salderen’, niet tot minder, maar juist meer stikstofuitstoot.

Technische hulpmiddelen

Rechters zijn ook niet langer gecharmeerd van de technische hulpmiddelen die de stikstofemissies van veestallen moeten reduceren. Wetenschappelijke onderzoeken tonen aan dat luchtwassers en emissiearme stalvloeren in de praktijk veel minder goed werken dan op papier. Veehouders vragen natuurvergunningen aan voor uitbreiding van hun veestapel en claimen dat hun stikstofuitstoot desondanks niet stijgt, maar daalt, omdat ze technische maatregelen nemen. Diverse rechtbanken hebben zulke vergunningaanvragen inmiddels afgewezen, met een verwijzing naar het wetenschappelijk onderzoek.

Al deze rechterlijke vermaningen lijken aan dovemansoren gericht. De nieuwe minister voor Stikstof, Christianne van der Wal, reageerde vrijdag onthutst op de onthullingen van de NRC. ‘Als we heel oude vergunningen gaan afstoffen en die ruimte inzetten, doen we niks voor de natuur. Dat noem ik de randjes opzoeken. Die tijd is voorbij. Het moet juridisch deugen wat we doen’, sprak ze ferm. Als ze dat meent, moet ze de wet aanpassen, want het vorige kabinet heeft deze praktijken zelf mogelijk gemaakt.

Ook dit nieuwe kabinet wil een aanzienlijk deel van de beoogde stikstofreductie bereiken met technische hulpmiddelen. Het met tientallen procenten inkrimpen van de veestapel, volgens vrijwel alle experts de enige realistische oplossing voor de stikstofcrisis, blijft een politiek taboe. Bij het opkopen en sluiten van veehouderijen wil de overheid liever geen dwang toepassen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden