Een vrouw met haar kind in kamp Al-Hol in het noordoosten van Syrië.

Analyse Repatriëring IS-families

Rechterlijk vonnis of niet, voor repatriëring van IS-vrouwen en kinderen is het mogelijk te laat

Een vrouw met haar kind in kamp Al-Hol in het noordoosten van Syrië. Beeld AFP

Met zijn uitspraak maandag zou de rechter de overheid kunnen verplichten 23 Nederlandse IS-vrouwen en hun 56 kinderen terug te halen uit Syrië. Maar de situatie in Syrië is intussen zo veranderd, dat dat weleens onmogelijk kan blijken.

Als het gaat om Nederlandse IS-vrouwen en hun kinderen in de kampen in Noord-Oost Syrië, zijn er twee werkelijkheden. De ene werkelijkheid is die van de rechtbank Den Haag, waar maandag de kortgedingrechter beslist of de regering 23 vrouwelijke IS-gangers en hun 56 kinderen moet repatriëren uit Syrië. Met die hamerklap van de Nederlandse rechter, zo hopen hun advocaten, kan de overheid worden gedwongen deze vrouwen op te halen.

De andere werkelijkheid is die in Noord-Oost Syrië zelf, waar het strijdtoneel de laatste weken onherkenbaar is veranderd als gevolg van de terugtrekking van de Amerikanen en de inval van de Turken. 

Is het nog haalbaar, vrouwen en kinderen hier weghalen?

That ship has sailed,’ reageerde een commandant van de Koerdische SDF-militie op persoonlijke titel tijdens een bezoek van de Volkskrant aan Syrië drie weken geleden. Met andere woorden: die kans is verkeken. Vanaf de val van IS-hoofdstad Raqqa, in het najaar van 2017, hadden Europese overheden alle kans hun gevangenen terug te halen. In 2018 zocht het door Koerden geleide bestuur in Noord-Oost Syrië via zijn kantoor in de Benelux per brief contact met minister Ferdinand Grapperhaus van Justitie en Veiligheid om de terugkeer van Nederlandse gevangenen te bespreken. Tot repatriëring kwam het nooit.

Nu is het mogelijk te laat. Het Koerdische bestuur in Syrië verliest met de dag aan invloed. De duizenden buitenlandse IS-gevangenen, uit circa vijftig landen, zijn een van de weinige zaken die de Koerdische autoriteiten achter de hand hebben. Enerzijds om zo lang mogelijk gewaarborgd te zijn van bescherming door de internationale anti-IS-coalitie. Anderzijds om een zo gunstig mogelijke deal te sluiten met de Syrische regering van president Bashar al Assad.

Vaststaat dat de Koerdische SDF, die nu nog de kampen bewaakt waar de Nederlandse vrouwen zich bevinden, op termijn onderdeel gaat uitmaken van het Syrische leger van Assad. Dat betekent dat Nederland niet meer met de SDF kan onderhandelen over het terughalen van de vrouwen, maar zich moet richten tot Damascus. 

‘Elvis’

De regering van president Assad, vanwege grootschalige oorlogsmisdrijven en mensenrechtenschendingen persona non grata in de gehele westerse wereld, manoeuvreert zich sinds kort openlijk in het spel rond het vrijlaten van Europese IS-gangers. Faisal Mekdad, viceminister van Buitenlandse Zaken in de regering van Assad, overhandigde afgelopen week een jongen, Elvis genoemd, door het Syrische staatspersbureau Sana omschreven als van Italiaanse en Albanese afkomst, aan de Syrische Rode Halve Maan. 

Elvis zat opgesloten in kamp Al-Hol.  Dat ligt in de Koerdische regio waar ook zestien Nederlandse vrouwen vastzitten die nu via het kort geding in Den Haag hun vertrek uit Syrië proberen af te dwingen. Dat kamp is officieel in handen van de Koerdische SDF-militie, maar nu het Koerdische gezag afbrokkelt, heeft ook de Syrische regering hier toegang.

De repatriëring van Elvis, stelt Mekdad, vertolkt de ‘werkelijke humanitaire essentie van het Syrische staatsbeleid’ waar ook veel aandacht is voor ‘internationale mensenrechten’. Mekdad haalt fel uit naar westerse overheden die volgens hem stellen dat ze het internationale recht eerbiedigen, maar tegelijkertijd ‘hun verantwoordelijkheden ontduiken’. Door hun gevangenen in Al-Hol te laten zitten, ‘politieke chantage’, aldus de Syrische minister.

Onderhandelen met Assad over het terughalen van IS-gevangenen lijkt voor Nederland een zwart scenario. Bij het begin van de Syrische oorlog in 2012 verbrak Nederland alle diplomatieke banden met Damascus. De mensenrechtensituatie in Syrische staatsgevangenen is erbarmelijk. 

Misschien wel belangrijker: de geheime diensten van Assad gelden vanuit westers perspectief niet als betrouwbare bewakers van jihadistische strijders. In het verleden lieten ze jihadisten massaal vrij en stuurden ze hen het slagveld op als dat Assad politiek goed uitkwam.

Gelegenheidsargument

Dan is er ook nog een ander probleem. Nederland heeft het repatriëren van IS-families tot nu toe geweigerd met het argument dat een bezoek aan Syrië voor onze diplomaten ‘te onveilig’ zou zijn. Dit was altijd een politiek gelegenheidsargument. De Koerdische regio in Syrië behoorde juist tot de veiligste van het land. In Ayn Issa, de stad waar de directeur consulaire zaken van Buitenlandse Zaken Jan Willem Beaujean in juni bij hoge uitzondering twee Nederlandse IS-wezen kwam ophalen uit een Koerdisch kamp, kon je als buitenlander zonder zorgen over straat lopen.

Sinds de Turkse inval in Syrië zijn dergelijke voorheen veilige steden ineens een chaotisch oorlogsgebied. Het is nauwelijks voorstelbaar dat een Nederlandse regeringsdelegatie zich nog zal wagen op de route naar kamp Al-Hol, langs ontwakende IS-cellen en oprukkende patrouilles van de Syrische regering rondom de stad Al-Hasake. Alleen Al-Roj, het kamp waar zeven Nederlandse vrouwen en hun kinderen zich bevinden, ligt vlak bij de grens met Irak en is nog goed bereikbaar.

Niet alle seinen voor repatriëring staan op rood. In een onbegrijpelijke plotwending in de Syrische oorlog zijn de Amerikanen niet alleen vertrokken, maar keren ze nu ook weer terug. Amerikaanse troepen, die begin oktober hun posten in de Syrische grensstreek verlieten om Turkije de ruimte te geven om aan te vallen, zijn nu terug in Oost-Syrië om ‘olievelden’ te beschermen. Syrië heeft op wereldniveau slechts weinig olie om te beschermen. Maar de olievelden die er zijn, bevinden zich vlak bij kamp Al-Hol, waar de meeste westerse gevangenen zitten.

De VS hebben Nederland eerder aangeboden IS-gevangenen te repatriëren. Tot nu toe sloten Europese landen gezamenlijk een front tegen de Amerikaanse bondgenoot om niet op dit aanbod te hoeven ingaan. Maar als de Haagse rechter maandag oordeelt dat repatriëring van de Nederlandse IS-families onontkoombaar is, vormt een evacuatie met hulp van Washington mogelijk een uitweg om niet te hoeven onderhandelen met Damascus. 

Meer over de terugkeer van Syriëgangers

‘Turkije is geen hotel voor IS-terroristen uit andere landen’, zei minister van Binnenlandse Zaken Süleyman Soylu deze week, wat de opmaat vormde voor de aankondiging de IS’ers terug te sturen naar hun land van herkomst. Kan Turkije uitgereisde IS’ers zomaar terugsturen naar Nederland?

Over het lot van de jihadisten steggelt Den Haag al lange tijd. Een rechtszaak in Irak kan mogelijk de doodstraf met zich meebrengen. Het accepteren daarvan leidt nu tot onenigheid in de coalitie. Bij terughalen van de jihadisten rijst onvermijdelijk de vraag: wat met ze te doen nadat ze hun straf hebben uitgezeten? De meesten zeggen spijt te hebben, maar is dat geloofwaardig? We spraken erover met Marion van San, die intensief contact had met ze.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden