RECHTBANKVERSLAG

Rechter vraagt meer onderzoek naar Nederlands bombardement op Afghaans dorp

Het Nederlandse leger gooide zeven vliegtuigbommen op een groep huizen waarbij achttien Afghaanse burgers om het leven kwamen tijdens de Slag om Chora. Dat was – op dat moment – een militair doel, aldus de landsadvocaat. Nee, het was een regelrechte schending van het oorlogsrecht, stelt de advocaat van overlevenden en nabestaanden. De rechter gelast maandag extra onderzoek.

Militairen en advocaten komen aan bij de rechtbank in Den Haag waar maandag voor het eerst een rechter naar de Slag om Chora kijkt. Beeld Arie Kievit
Militairen en advocaten komen aan bij de rechtbank in Den Haag waar maandag voor het eerst een rechter naar de Slag om Chora kijkt.Beeld Arie Kievit

‘Jullie hebben onze vrouwen en kinderen vermoord; onze moskee en huizen gebombardeerd!’, treurt Feda Mohamad op een filmpje in de rechtbank van Den Haag. De Afghaanse mullah uit de Chora-vallei – zwarte baard en zwarte tulband – wijst op enkele stoffige ruïnes waar het drama zich in 2007 heeft afgespeeld: hier stond zijn huis, daar zijn moskee. Buurman Akhtar Mohmad somt een lijst op met familieleden en medebewoners op die zijn gestorven door Nederlandse bommen en vraagt zich af: ‘waarom is mij dit aangedaan? De martelaren waren vrouwen en kinderen!’

Chaotisch gevecht

Na veertien jaar klinken de pijnlijke verhalen van de bewoners van het gehucht Qala-e-Ragh (circa veertig huizen van leem) luid door in een koele rechtszaal vol advocaten en hoge militairen. Zij kijken naar gedetailleerde luchtfoto’s van amandelboomgaarden en woonhuizen waar de posities van eigen troepen blauw en die van de tegenstander rood zijn gemarkeerd. En naar honderden meldingen in militaire logboeken die samen een beeld vormen van een hard en chaotisch gevecht. Daarbij gebruikten de Nederlanders veel te zware wapens op basis van gebrekkige inlichtingen, concludeert mensenrechtenadvocaat Liesbeth Zegveld, die vier bewoners en een groep erfgenamen vertegenwoordigt. Volgens haar schonden de Nederlandse militairen het humanitair oorlogsrecht tijdens hun grootscheepse tegenaanval, en hebben haar cliënten daarom recht op een vergoeding voor materiële en immateriële schade.

‘De staat betreurt het zeer dat bij de verdediging van Chora burgerslachtoffers zijn gevallen’, zegt landsadvocaat Karlijn Teuben. ‘Maar dat betekent niet dat er onrechtmatig is gehandeld.’ Het oorlogsrecht staat volgens haar het gebruik van dodelijk geweld toe, ook als dat leidt tot slachtoffers onder de burgerbevolking. Volgens Teuben stond de geloofwaardigheid van de missie in Uruzgan en van de Navo op het spel, en zou terugtrekking uit Chora onaanvaardbare risico’s voor de burgerbevolking met zich meebrengen. In dat geval had de staat volgens haar misschien ook voor de rechtbank gestaan. ‘Dan hadden we ons moeten verweren tegen het verwijt dat de Nederlandse taskforce onvoldoende zou hebben gedaan om de burgerbevolking en lokale gezagsdragers te beschermen.’

Binnen de regels

Over de feiten zijn de partijen het wel eens: na een vierdaags gevecht tegen 350 tot 1000 talibanstrijders is de vallei weer in handen van de Nederlanders en Afghaanse agenten en soldaten. Naar schatting 250 Afghanen komen om, onder wie 50 tot 80 burgers – honderd inwoners raken gewond. Deels door Nederlandse vuur. Ook een Nederlandse militair sneuvelt. Vier onderzoeksrapporten concluderen na afloop dat de Nederlanders weliswaar de grenzen van de Navo-geweldinstructies hebben opgezocht, maar dat het optreden binnen de regels van het (ruimere) oorlogsrecht bleef.

Advocaat Zegveld begrijpt daar niks van. De Nederlanders tuigden volgens haar een enorme militaire operatie op, inclusief het inzetten van artillerie en straaljagers, zonder deugdelijke inlichtingen. De rechtszaak spitst zich toe op vier quala’s (ommuurde Afghaanse huizen) die tegen elkaar stonden op de oever van de rivier. Daar woonden de eisers met hun families en daar vielen achttien doden. Zegveld vraagt zich af waarom quallanummer 4131 werd aangemerkt als enemy firing position (vuuropstelling vijand) en rond drie uur ’s nachts werd verwoest door zeven precisiebommen van de luchtmacht.

Volgens de logboeken is daar inderdaad Taliban waargenomen, maar dat was aan het begin van de Slag om Chora, bijna 24 uur eerder. ‘De informatie was oud. De Staat heeft gefaald in de naleving van het fundamentele beginsel van onderscheid tussen burger- en militaire doelen. Daarnaast, stelt zij, is het gooien van zeven vliegtuigbommen niet proportioneel. Tot slot schoot Nederland volgens haar tekort in de vereiste voorzorgsmaatregelen om nevenschade te voorkomen: de commandant probeerde wel via Afghaanse leiders bewoners te waarschuwen, maar ging er ten onrechte van uit dat dat ook was gelukt.

Uiterst vaag

Volgens de staat was qualla 4131 een legitiem militair doelwit. Nederlandse militairen zagen immers met eigen ogen dat de locatie werd gebruikt door de Taliban en gedurende de dag werd de informatie over dit potentiële doel geactualiseerd met ‘andere inlichtingen’. Wat voor inlichtingen dat waren, daarover bleef de verantwoordelijke vuursteunofficier (Chief Joint Fires) die de procedure kwam toelichten uiterst vaag. Wel stelde hij, dat zeven bommen gooien op één object uitzonderlijk is. De staat stelt verder dat de verjaringstermijn van 5 jaar ruimschoots is verstreken en dat de eisers al een financiële compensatie hebben ontvangen in 2007, blijkens een lijst van het Provincial Reconstruction Team.

De rechter besliste na zich een lange dag over de logboeken te hebben gebogen, dat de rechtbank onvoldoende informatie heeft om vonnis te wijzen. Zij eist dat de staat beter reconstrueert wat er precies is gebeurd in de aanloop naar het bombardement op woning 4131. ‘Op basis van welke informatie is deze beslissing destijds genomen? Misschien kunt u toch nog betrokkenen spreken of inlichtingen achterhalen?’ In juni gaat de zaak verder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden