Rechter mag ook kwetsbaar zijn

Een nieuwe opleiding voor rechters maakt het mogelijk dat straks ook een gediplomeerde oud-politieman of een ex-vrijwilliger recht spreekt. Liefst met een kleurtje.

UTRECHT - 'Jullie lopen allemaal het risico een onmogelijk mens te worden', zegt rechtbankpresident Henk Naves tegen elf rechters in opleiding. 'Dit vak misvormt je; rechters hebben altijd het laatste woord. Creëer daarom tegenspraak. Zorg ervoor dat je mensen om je heen hebt - collega's, vrienden, je partner - die durven te zeggen dat je een eigenwijze eikel bent.'


Henk Naves geeft maandagmiddag les aan de RIO in Utrecht, de nieuwe opleiding die rechters en raadsheren voortbrengt. Op 1 april begint ook de OIO, voor officieren van justitie. Samen vervangen zij de RAIO (voor rechters én officieren van justitie) die in 2017 na 56 jaar ophoudt te bestaan. Daarmee komt een eind aan de mogelijkheid dat een ervaren hoogleraar of advocaat zonder opleiding meteen rechter wordt: iedere rechter móet voortaan de RIO hebben doorlopen.


De nieuwe opleiding betekent ook dat iedereen die rechten heeft gestudeerd aan de universiteit rechter kan worden, of dat nou een advocaat, ambtenaar, bankdirecteur, vrijwilliger of politieagent aan het eind van zijn loopbaan is. Er is één voorwaarde: de nieuwe rechter in opleiding dient minimaal twee jaar werkervaring te hebben en moet aantoonbaar maatschappelijk betrokken zijn. Een selectiecommissie bepaalt of de persoon geschikt is voor het vak en tot de opleiding wordt toegelaten.


'We krijgen vaak het verwijt dat we te wit zijn en te weinig divers en dat is ook zo', zegt bestuursvoorzitter Rosa Jansen van het Studiecentrum Rechtspleging. 'Met de RIO willen we de rechterlijke macht een kleurtje geven, de kansen van nieuwe Nederlanders vergroten. Maar ook van mensen die bijvoorbeeld beginnen bij de mavo en doorstromen naar het vwo - vroeger was je voor de RAIO, waaraan vooral 21- en 22-jarigen beginnen, dan al snel te oud.'


In het college 'Ben je gewapend?' legt rechtbankpresident Henk Naves uit dat rechters zich kwetsbaar moeten durven opstellen. 'Je moet je eigen gedrag kritisch tegen het licht houden', zegt hij tegen de rechters in opleiding. 'Het is heel makkelijk om lak te hebben aan critici, en te roepen: ga maar in hoger beroep.'


Zijn toehoorders moeten opschrijven en daarna vertellen uit welke gezinssituatie ze komen en wat het dieptepunt of grootste leermoment uit hun leven is. Het college is typerend voor deze nieuwe opleiding, die voornamelijk door rechters is ontwikkeld en 'moet passen in deze tijd, met behoud van het goede'.


Rechters die de RIO hebben doorlopen dienen niet alleen een brede afspiegeling van de maatschappij te vormen, maar ook te voldoen aan moderne eisen als maatschappelijke verantwoording. 'Meer dan vroeger is er behoefte aan duiding en uitleg over vonnissen', zegt Simone Roos, lid van de Raad voor de Rechtspraak, de belangenbehartiger van de rechters. 'In deze opleiding wordt veel aandacht besteed aan maatschappelijke oriëntatie en een goed mediabewustzijn, waarbij ook social media aan de orde komen, en hoe je als rechter omgaat met camera's in de zittingszaal.'


De RIO is een opleiding op maat: per persoon wordt bekeken welke juridische ervaring die heeft en welke kwaliteiten nog nodig zijn. In tegenstelling tot de 6-jarige RAIO duurt de leergang minimaal 15 maanden en maximaal 4 jaar. Ook zullen uitwisselingen met de OIO plaatsvinden, zoals stages en algemene cursussen over de procesgang.


Afhankelijk van het aantal zaken - bij het Openbaar Ministerie wordt fors bezuinigd - blijft het streven van de opleiding om jaarlijks ongeveer 50 tot 100 rechters toe te laten.


Rurik van Opstal is een van de rechters in opleiding die maandag aan de RIO zijn begonnen. Hij heeft jaren als advocaat gewerkt en besloot alsnog rechter te worden. Het belangrijkste dat hij verwacht te leren: 'Slachtoffers en gedupeerden het gevoel geven dat er naar hen is geluisterd, zodat ze de uitspraak begrijpen. Ook als die tegenvalt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.