Reportage risico-indicatiesysteem SyRI

Rechter buigt zich over omstreden snuffelprogramma dat fraude via computers moet ontdekken

Inwoners van de Rotterdamse wijk Hillesluis luisteren naar een FNV-woordvoerder tijdens de actiebijeenkomst tegen SyRI. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het opsporingssysteem SyRI is ontworpen om via gezamenlijke overheidscomputers potentiële uitkeringsfraudeurs te pakken. Maar SyRI wordt niet alleen ingezet tegen verdachten, maar tegen bepaalde bevolkingsgroepen, zoals de bewoners van arme wijken. En dat deugt niet. Het is in strijd met de grondrechten, en een ernstige bedreiging van de privacy, betogen tegenstanders voor de rechtbank.

‘Ik hoor een groot verschil in inzicht over wat het risico-indicatiesysteem SyRI is’, zegt de rechter dinsdag in Den Haag. ‘De twee geschetste beelden ervan staan diametraal tegenover elkaar.’ Het is de zittingsdag van de bodemprocedure van tegenstanders van het omstreden fraudeopsporingsmiddel SyRI tegen de Nederlandse Staat, met een duidelijke eis: om SyRI per direct buiten werking te stellen. 

SyRI, in 2014 opgenomen in de wet, maakt het mogelijk dat een gemeente in uitgekozen wijken een reeks persoonsgegevens koppelt, om zo fraude met uitkeringen, toeslagen en belastingen op te sporen. Waar de overheid betoogt dat er niet meer gebeurt dan het koppelen van meerdere gegevensbestanden om onregelmatigheden op te sporen, zien de tegenstanders een ernstige bedreiging van de privacy, die in strijd is met de grondrechten. 

Zij noemen SyRI een ongericht zoeksysteem dat geheime risicomodellen gebruikt, op basis van algoritmes. Een systeem dat bovendien met name bewoners van arme wijken bij voorbaat verdacht maakt. De maatschappelijke tegenstand tegen dat nieuwe systeem werd zo groot dat nu deze volgens de betrokkenen unieke rechtszaak wordt gevoerd. 

Bonte coalitie van tegenstanders

‘SyRI is een pad dat we als maatschappij niet willen bewandelen’, betoogt advocaat Douwe Linders namens een bonte coalitie van tegenstanders: onder meer het Platform Bescherming Burgerrechten, Privacy First, de Landelijke Cliëntenraad voor uitkeringsgerechtigden, vakbond FNV, schrijver Tommy Wieringa en publicist Maxim Februari. ‘De burger wordt niet onderworpen aan een digitaal opsporingsmiddel omdat zijn individuele situatie of handelen daarvoor aanleiding geeft, maar omdat hij deel uit maakt van een categorie burgers, zoals bewoners van een bepaalde wijk.’

Namens het ministerie van Sociale Zaken vertelt advocaat Cécile Bitter een heel ander verhaal. SyRI is volgens haar een transparant middel om gerichter fraude met overheidsgeld te bestrijden. Het koppelen van bestaande gegevens, van bijvoorbeeld belastingen, vastgoedbezit, huisvesting, schulden, uitkeringen en toeslagen, is al eerder effectief gebleken. ‘Er wordt zorgvuldig omgegaan met de data zodat de privacy niet wordt geschaad.’

Bitter geeft twee voorbeelden ter illustratie van de onschuld van het middel. ‘Het valt op als iemand op een adres een uitkering ontvangt voor een alleenstaande terwijl op dat adres een rioolheffing voor een meerpersoonshuishouden wordt betaald. Of als iemand huurtoeslag ontvangt terwijl uit een ander bestand blijkt dat hij de eigenaar-bewoner is van het huis.’

Over SyRI doen veel misvattingen de ronde, vindt de advocaat. Bijvoorbeeld dat iemand meteen een verdachte zou zijn als er een risicomelding uit het systeem rolt. ‘De melding is alleen een aanleiding voor mogelijk verder onderzoek. Een burger wordt dus niet veroordeeld op basis van een geautomatiseerde verwerking van data.’

Geen succes

SyRI is tot nu toe overigens geen succes. Vijf keer hebben gemeenten sinds 2014 ministeriële goedkeuring gekregen voor een dergelijk onderzoek: Eindhoven, Capelle aan den IJssel, Haarlem en Rotterdam (twee keer). Maar die gemeenten hebben met de algoritme-methode niet één fraudegeval opgespoord. Dit kwam onder meer door technische problemen, verkeerd aangeleverde data, en discussie over de manier waarop het onderzoek moest worden uitgevoerd. ‘De projecten zijn gestaakt om praktische redenen’, zegt advocaat Bitter. ‘Dat betekent niet dat SyRI niets kan opleveren.’

‘Wat gebeurt er volgens u anders dan de Staat nu schetst?’, vraagt de rechter aan de tegenstanders.

‘Hun voorstelling is volstrekt onjuist’, zegt Tijmen Wisman van het Platform Bescherming Burgerrechten. De overheid maakt niet bekend welke risicomodellen zij loslaat op de data, en ook niet op basis van welke gegevens de analyse plaatsvindt.’

‘Wat is het bezwaar om openheid te geven over het risicomodel en de indicatoren?’, vraagt de rechter aan de Staat-advocaat.

Bitter: ‘Als wij onze modellen openbaren, kunnen mensen hun gedrag gaan aanpassen. Stel: iemand met een uitkering woont elders dan waar hij is ingeschreven en op dat adres zien wij een laag waterverbruik. Dan zou hij soms de kraan kunnen aanzetten om de grenswaarde te halen.’

Tweederangsburgers

Op de volgende vraag van de rechter, op welke objectieve gronden de overheid besluit dat SyRI kan worden ingezet, antwoordt de advocaat dat SyRI niet zal worden toegepast op een wijk met weinig uitkeringsontvangers. Bitter: ‘Een gemeente wil in een probleemwijk de leefbaarheid te vergroten. Onder meer door daar uitkeringsfraude aan te pakken, met SyRI. Van tevoren kan niet worden bewezen dat in die betreffende wijk veel wordt gefraudeerd.’

En juist die keuze voor vooral probleemwijken is Kitty Jong, vice-voorzitter van de FNV, een doorn in het oog. De vakbond voerde eerder dit jaar actie in de Rotterdamse wijken Hillesluis en Bloemhof waar een SyRI-onderzoek gaande was. Rotterdam heeft dit inmiddels afgeblazen. ‘Alleen bewoners van armere wijken kunnen slachtoffer worden van SyRI', zegt Jong. Dat geeft hun een slecht gevoel.’

Het past volgens Jong ook in een trend van een steeds negatievere bejegening van uitkeringsontvangers. De FNV voelt zich gesteund door de kritiek die de VN-rapporteur voor mensenrechten eerder deze maand uitte op het Nederlandse fraudeopsporingssysteem. ‘Het maakt van arme mensen en mensen met een migratieachtergrond tweederangsburgers’, zei deze Philip Alston. De rechtbank komt 29 januari met een vonnis.

Meer over SyRI

Vandaag dient de rechtszaak die juristen en belangenorganisaties hebben aangespannen naar aanleiding van een programma voor fraudebestrijding. Het leidde eerder al tot onrust in Rotterdam-Zuid, waar een computersysteem inwoners ‘selecteerde’. 

‘In de surveillancemaatschappij is het alle ballen op de pechgroep’, schreef Sheila Sitalsing in een column over SyRI. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden