Analyse Treinkaping De Punt

Rechtbank is resoluut: Molukse treinkapers niet geëxecuteerd

De rechter veegde woensdag de kritiek op de overheid van nabestaanden van de Molukse treinkapers resoluut van tafel. Wat betekent deze uitspraak?

De trein bij De Punt, nadat de kaping was beëindigd. Beeld ANP

Wie een trein vol mensen gijzelt, kan verwachten dat dit hardhandig wordt aangepakt. Dat is de kern van het oordeel dat de Haagse rechtbank woensdag velde in de treinkapingszaak. De gijzeling van de intercity van Assen naar Groningen, in 1977, door negen Zuid-Molukse kapers, was de vierde gijzeling door Zuid-Molukkers in zeven jaar.

36 jaar later, in 2013, kwamen geheim gehouden autopsierapporten van de treinkapers boven water. Volgens pathologen bleek daaruit dat ten minste twee van de zes gedode Zuid-Molukkers van zeer dichtbij waren doodgeschoten. Het leidde tot een geruchtmakende rechtszaak over de vraag: zijn deze gijzelnemers nodeloos geëxecuteerd? Nee, oordeelde de rechtbank woensdag. 

Internationale regels schrijven voor dat gewonde tegenstanders worden aangehouden en berecht. Alleen als een tegenstander gevaar vormt, mag een militair schieten. Toch hebben de mariniers die de gegijzelde passagiers moesten bevrijden kapers neergeschoten die zwaargewond en ongewapend waren. Mag dat?

Fractie van een seconde

Ja, zeggen de rechters. In dit geval wel. Hoewel achteraf kan worden vastgesteld dat kapingsleider Max Papilaja geen gevaar vormde toen hij werd doodgeschoten, kon de betreffende marinier dit niet zeker weten. Want, stelt de rechtbank, hij ‘zag iets onder een deken bewegen’ en moest ‘in een fractie van een seconde’ besluiten wat te doen. Daarover zegt het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat er geen onrealistisch hoge eisen aan militairen mogen worden gesteld.

De marinier die kaper Hansina Uktolseja doodschoot, kon volgens de rechtbank eveneens niet weten dat zij ongevaarlijk was. Hij werd gehinderd door de duisternis en rook in de – beschoten – treincoupé.

Maar bovenal, oordeelt de rechtbank, werd de situatie voor deze mariniers als dreigend ervaren door de context van die tijd: anderhalf jaar eerder hadden zeven andere Molukse jongeren de trein bij het Drentse Wijster gekaapt en daarbij de machinist en twee passagiers geëxecuteerd. Hoewel de kapers uit 1977 geen gijzelnemers doodden ‘en dat waarschijnlijk ook niet van plan waren’, hadden zij hetzelfde politieke motief. Daar komt bij dat ze een brief aan de regering hadden overhandigd met daarin de tekst: ‘… óf vertrek naar het buitenland, óf de dood’. Daarbovenop hadden ze ook nog eens passagiers buiten de trein gezet en ze onder schot gehouden.

Gerechtvaardigd in context

Kortom: de dodelijke schoten van de mariniers waren gerechtvaardigd in de context van de politieke acties door Zuid-Molukkers in de jaren zeventig, en de dreiging die daar van uitging.

Tijdens de rechtszaak meldden zich (oud-)militairen die getuigden te hebben gehoord ‘dat alle kapers dood moesten’. Was er een heimelijke, ongeschreven instructie ‘van hogerhand’ dat geen enkele gijzelnemer het mocht overleven?

Dat is niet vast te stellen, oordeelt de rechtbank. Hoewel vier (oud-)mariniers en de zoon van een betrokken directeur-generaal hebben verklaard dat die heimelijke instructie er wel was, weegt de verklaring van de mariniers die in het proces moesten komen getuigen zwaarder. Zij verklaarden unaniem dat zij nooit de boodschap kregen dat alle kapers dood moesten. De latere getuigen hebben dit ‘slechts van horen zeggen’. 

Inconsistente verklaring

Die ene marinier die zelf wel bij de beëindiging van de gijzeling was betrokken, zei in eerste instantie dat hij bij de trein was ingezet, maar later bleek het te gaan om de bevrijding van de gelijktijdig gekaapte school in Bovensmilde. Deze inconsistente verklaring is onbruikbaar. Datzelfde geldt, volgens de rechters, voor de getuigenis van de zoon van de directeur-generaal – ‘ze hadden allemaal dood gemoeten’; deze uitspraak is voor meerdere uitleg vatbaar, en daardoor niet concreet genoeg, schrijven de rechters in hun vonnis.

Vooruitlopend op dit oordeel over de vermeende geheime instructie hadden de nabestaanden verzocht ook oud-minister van Justitie Van Agt te mogen horen, evenals de militair leidinggevenden van destijds. Dat kan niet, stelt de rechtbank, want het bewijsrecht in civiele zaken (zoals deze) schrijft voor dat de aanklagende partij dan eerst ‘voldoende’ moet aantonen dat die geheime doodsinstructie ook daadwerkelijk is gegeven. Verklaringen ‘van horen zeggen’ zijn daarvoor niet genoeg, afgewogen tegen de mariniers die op zitting unaniem getuigden dat dit niet is gebeurd.

Collectief beïnvloed?

Zijn de opgeroepen mariniers collectief beïnvloed, zoals advocaat Zegveld stelt?

Ook dat is volgens de rechters niet het geval. Zij hebben hun verklaringen niet op elkaar afgestemd, ‘want hun getuigenissen zijn niet altijd consistent’. Het kan kloppen dat sommigen hun eigen stem niet  op een geluidsopname van de treinbestorming herkennen, stellen de rechters, want ‘de eigen stem klinkt op band anders dan hoe iemand al sprekend zijn eigen stem hoort’. Ook heeft hun advocaat, Geert-Jan Knoops, geen regels overtreden door de getuigen die geluidsband al voor de verhoren te laten beluisteren. Advocaat Zegveld had die immers ook al aan de media verstrekt, dus het ‘verrassingseffect’ was toch al teniet gedaan.

Zegveld gaat tegen het vonnis in beroep. Of dat een andere wending aan de geschiedenis zal geven blijft ongewis, want, zo oordelen de rechters: ‘Deze zaak gaat om herinneringen van een korte, hectische gebeurtenis, die veertig jaar geleden heeft plaatsgevonden.’

Uitspraak van de rechtbank

Het optreden van militairen tegen de treinkapers was naar behoren, oordeelde de rechtbank woensdag.

Reactie Nederlandse staat

De Nederlandse staat zegt in een reactie blij te zijn met het oordeel van de rechtbank dat de mariniers niet onrechtmatig hebben gehandeld.

‘Aan plan B zie je dat de kapers dood moesten’

Het was de bedoeling dat de kapers van de trein bij De Punt, in 1977, niet zouden overleven. Die stelling van oud-officier Ingo Piepers is fel tegengesproken. Daarop besloot hij extra onderzoek te doen om zijn uitspraken te staven

Volgens hem heeft de Nederlandse regering heeft bij de beëindiging van de kaping bewust gekozen voor excessief geweld, met de intentie om alle kapers te doden. Hij gaat zelfs zover dat hij de handelwijze van de regering ‘terreur’ noemt.

Oud-mariniers doen boekje open: ‘Wij zijn killers’

Het proces over de treinkaping bij De Punt is een schijnvertoning. Dat zeiden twee oud-mariniers die in 1977 op hetzelfde moment een gegijzelde school in Bovensmilde moesten ontzetten. Antwoorden van getuigen zijn ingefluisterd, stellen ze. ‘Ons is maandenlang gevraagd om onze kop te houden. Maar hier stopt het.’

Een uzi-salvo of revolverschoten, hoe kwam Hansina om het leven?

Begin oktober sprak de commandant die in 1977 bij De Punt mogelijk gijzelneemster Hansina doodschoot als laatste in een reeks getuigenverhoren van mariniers. Onze verslaggeefster was erbij. ‘Wij praten niet over doden. Ons is geleerd: je moet het grootste draagvlak pakken. Dat is iemands borst, als u begrijpt wat ik bedoel.’

Militairen treinkaping De Punt getuigen voor het eerst: ‘Absolute onzin’ dat kapers het niet mochten overleven

Voor het eerst getuigden vorig jaar Nederlandse mariniers over het beëindigen van de treinkaping bij De Punt in de rechtbank. De eerste noemt het ‘een farce’ dat hij zich na 40 jaar moet verdedigen in een rechtszaak die is aangespannen door nabestaanden van de kapers. ‘Wij deden gewoon ons werk.’

‘Ik heb nog nooit gehoord: excuses meneer Monsjou’

Zijn dochter Ansje kwam in 1977 om bij de bevrijding van de gekaapte trein. Nog steeds weet Karel Mosjou niet waarom. Ana van Es interviewde hem in 2014. ‘Hij tikt me op de schouders en zegt: ‘Ansje is dood.’ Zo hoef je dat toch niet te zeggen?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.