Recht uit het hart

Het is een wereld van liefhebbers, die hun leven in de muziek weerspiegeld zien. Americana is een even vaag als weids begrip....

door Arno Haijtema

MARY GAUTHIER heeft een kristalheldere stem, die ze licht polijst door hem te dempen als ze hoog zingt. Haar teksten dragen de sporen van een doorleefd verleden. In haar accent weerklinkt haar zuidelijke afkomst - Louisiana. Het ingetogen vormgegeven tekstboekje van haar nieuwe cd Drag Queens In Limousines verraadt dat haar leven tot voor kort weinig glamoureus was: op de laatste bladzijde bedankt Gauthier ze allemaal - degenen bij wie ze mocht logeren, die voor haar kookten, die anderszins vriendelijk voor haar waren en die de lokale radio opbelden met het verzoekje een nummer van háár plaat uit te zenden.

Het heeft geholpen. Echt! Want kijk hoever singer-songwriter, ex-drugsgebruiker en ex-alcoholist Gauthier het nu heeft geschopt. In een week zijn er, meldt haar Nederlandse platenmaatschappij Munich, vijftienhonderd exemplaren van haar cd verkocht. Terwijl ze vorig jaar, toen ze dezelfde plaat zelf via internet aanbood, er net aan honderd kwijtraakte. De critici zijn enthousiast. Zaterdag speelt zij, top of the bill, op het festival Blue Highways in het Utrechtse muziekcentrum Vredenburg. De fans die niet zolang willen wachten, kunnen vanavond al terecht in muziekwinkel Plaatboef in Amsterdam. Daar doet de nieuwe ster een instore optreden, haar eerste show in Nederland.

Nee, het is niet zo dat bedrijfsleider Sandra Zuidema (29) van de Plaatboef Gauthier met zo veel woorden heeft áangeraden bij Munich een contract te tekenen. 'Maar toen ze vroeg wat ik van Munich vond, heb ik er wel wat positiefs over gezegd. Dat zal Mary's beslissing wel hebben beïnvloed.'

Gauthier is, net als veel van haar Amerikaanse collega-zanger/liedjesschrijvers wier genre gemakshalve wordt samengevat onder de noemer Americana, nogal gesteld op haar onafhankelijkheid, zegt Zuidema. 'Als je als muzikant je plaat in eigen beheer uitgeeft, kost een cd je twee dollar. Verkoop je die cd voor vijftien dollar, dan verdien je er dertien. Bij een platenmaatschappij krijg je misschien maar twee dollar per cd, die in de winkel ook vijftien kost. Die maatschappij moet dus veel cd's van je verkopen en flink in je investeren, wil je er als muzikant iets aan hebben.'

De meeste grote platenmaatschappijen laten hun singer-songwriters bij tegenvallers of een wisseling in de directie net zo gemakkelijk vallen als ze hen contracteren. Munich Records niet, had Zuidema Gauthier verzekerd. 'Die maatschappij is opgericht door echte liefhebbers.' Net zo'n liefhebber als Zuidema zelf. Voordat Munich Gauthier contracteerde, was Zuidema's winkel zo'n beetje de enige plek in Nederland waar Drag Queens In Limousines te koop was. 'Ik snijd mezelf in de vingers door Gauthier aan te raden naar Munich te gaan. Maar toch: nu kan iedereen van haar genieten. En bij het verlies aan omzet. . ', ze haalt haar schouders op.

Zuidema is een liefhebber. Bij Munich werken liefhebbers. Nederlandse radio-dj's-voor-de-kleine-uurtjes als Jan Donkers, Roel Bentz van den Berg en Mart Smeets zijn het. De verkoper van de Free Record Shop-keten die zijn klant doorverwijst naar een speciaalzaakje als Coco in Zaandam, Sounds in Venlo of een vestiging van Plato is het. De organisatoren van Blue Highways in Vredenburg zijn liefhebbers, alsook de 2500 gasten die in Utrecht voor de tweede editie van het festival worden verwacht.

Tezamen vormen zij het groeiende leger fans van de Americana, het even vage als weidse begrip waar behalve Gauthier ook alternatieve countrybands onder gerekend worden als Wilco en 16 Horsepower, en folk-, rock- en countryzangers als Gilliam Welch, Steve Earle, Wayne Hancock, Johnny Dowd, Kristi Rose en Dolly Parton. Parton, de suikerzoete koningin van Nashville? Ja, sinds zij met haar recente cd Little Sparrow is teruggekeerd naar haar roots, de bluegrass, wordt ook zij omarmd door de Americana-fans.

Eeuwig valt er te discussiëren over wie wel en wie niet tot de Americana behoren. Alsof dat hun muziek beter maakt of er iets aan afdoet. Publiciteitsmedewerker Jan Ligthart van Munich Records doet niet graag aan het categoriseren van de muzikanten die Munichs catalogus vormen. 'Hans Dulfer heeft het eens gehad over de jazz-politie, die de grenzen van de jazz bewaakte. Ik deel zijn afkeer van de hokjesgeest.'

Maar toch. Americana ís een genre. Blue Highways heeft als subtitel The Ultimate Americana Music Fest. Het 'popmagazine voor volwassenen' Heaven onderscheidt zich van Oor juist door zijn uitgebreide aandacht voor Americana. De muziek heeft in Amerika een ijkpunt in de vorm van een eigen blad, het in 1995 opgerichte, gezaghebbende No Depression.

De verschijningsvormen mogen verschillen, van lieflijk te zoet à la Larry John McNally tot woest rockend als Johnny Dowd, van gedistingeerd als Gauthier tot à la Mexicana als Galexico. Maar over de inborst van de Americana lijkt eenstemmigheid bereikt.

Americana is authentiek, de muziek komt recht uit het hart en heeft een broertje dood aan de gladstrijkerij van de commercie.

Americana is, net als de country en folk, een vrijwel blanke aangelegenheid. America leunt op de traditie van country- en folkhelden als The Carter Family, Woody Guthrie, Hank Williams sr., Gram Parsons, Emmylou Harris, Johnny Cash en Bob Dylan.

Americana en muziek-technologisch avontuur verdragen elkaar slecht. Synthesizers, samplers, draaitafels en keyboards ontbreken op het podium. Banjo's, mandolines en pedal steelguitars zijn ruim vertegenwoordigd.

De teksten bij Americana gáán ergens over. Ze verhalen over het leven aan de zelfkant van Amerika, zoals Gauthier in Karla Faye:

A junkie a whore living for the next

high

she'd lie cheat and steel

she forgot how to cry

wide awake for two weeks

shooting heroin then speed

when she killed in cold, cold blood

all she felt was her need

Of de teksten behandelen rusteloze omzwervingen on the road. Wayne Hancock in 87 Southbound:

I caught you with him on them

damp, slick, sticky satin sheets

then I packed my things and then I

hit the streets

87 Southbound to San Antone

You've got your baby, I've got no

home

The pavements burning at a

hundred and two

I don't need to hear no more

excuses 'cause I don't need you

Grote platenmaatschappijen houden zich verre van Americana. Tenzij de muzikanten zich aanpassen aan de main stream criteria van de country & western-industrie, hebben ze in Nashville niets te zoeken. Het gepolitoerde geluid van Garth Brooks zet daar de norm.

Americana mag geen big business zijn, maar 'wat wij aantonen is dat er wel degelijk een publiek en een markt voor bestaat', zegt Jan Ligthart van Munich Records. 'De banjo is niet het meest sexy instrument dat er bestaat, maar nochtans stond bijvoorbeeld 16 Horsepower wel op Pinkpop.' Hij voorziet een mooie toekomst voor de Americana. 'Dansmuziek is van alle tijden, en past zich telkens aan de mode aan. Dat doet Americana minder. Maar op een gegeven moment komt iedereen op een leeftijd dat hij een beetje is uitgedanst. Dan ga je op zoek naar liedjes waarin iets wordt gemeld.'

De grootste groep liefhebbers van Americana bestaat uit 'oudere jongeren', zegt Ligthart. Mede-organisator Antoine Croné (40) van Blue Highways specifieert het publiek nader aan de hand van zijn ervaringen op de eerste editie van het festival vorig jaar: 'Het is toch een beetje eenzame-ouderemannenmuziek. Het publiek was hier gemiddeld 35, 40. Ze komen vaak in hun eentje, wat erop wijst dat het hen niet om de gezelligheid gaat, maar echt om de muziek. De drukte heerst niet in de foyer, zoals je bij North Sea Jazz wel ziet. Iedereen is in de zaal.

Valt de term line dancing dan trekt Croné een vies gezicht. 'Line dancers vormen een ander publiek. De muziek doet er bij hen niet toe, die moet vooral passen bij de danspasjes.' Het merendeel van het publiek bij Blue Higways is hoger opgeleid, zegt Croné. 'Van wat je opvangt uit de gesprekken in de foyer, zijn het werk en de hypotheek belangrijke onderwerpen.'

Veel fans voelen zich desalniettemin - of is het juist daaróm? - aangesproken door een hang naar vrijheid waaraan Americana appelleert, gelooft Croné. Ook de titel Blue Highways verwijst naar die typische, nostalgische vorm van Amerikaans avontuur: met de auto de eindeloze weidsheid van de prairie doorkruisen, niet over de snelwegen maar over de smallere highways die op oudere kaarten met blauw worden gemarkeerd. 'Ik heb het gevoel zelf ook wel gekend, tien jaar geleden, ook al was het dan maar voor acht weken. Je gaat rijden, en je komt uit in Nowhere, Arkansas. De droom die je dan beleeft, het idee dat niets of niemand je belemmert, ligt verankerd in veel teksten.'

Het gevoel een outlaw te zijn, te leven aan de rand van de maatschappij, delen veel singer-songwriters met elkaar, zegt ook Sandra Zuidema. Ze bezoekt elk jaar Austin, Texas, het onbetwiste Mekka van de Americana. 'Op elke willekeurige dag zijn daar drie keer zo veel concerten als op Blue Highways'. Het merendeel van de muzikanten leidt er, in financieel opzicht, een vrij marginaal bestaan.

'Veel muzikanten die ik er ken zijn ooit aan de drank geweest, of de drugs, hebben een tijd in de goot gelegen', zegt Zuidema. 'Precies de ervaringen die je nodig hebt om interessante, authentieke teksten te kunnen schrijven.' In Austin steunen ze elkaar, de paar honderd muzikanten die de kern vormen van de Americana-scene, die elkaar ontmoeten en optreden in de Continental Club.

In Austin ontmoet Zuidema de prettige onafhankelijkheid en de kritische houding ten opzichte van de maatschappij die ze in andere Amerikaanse steden nauwelijks ziet. 'De mensen zijn gastvrij en belangstellend in Austin, er hangt daar een ontspannen sfeer. Als je als vrouw in de kroeg staat, word je bijna altijd benaderd, zonder bijbedoelingen, met de vraag of je wilt dansen.' De Texas two step is er populair, 'iets tussen wals en rock 'n' roll in'.

In zo'n omgeving gedijt iemand als Wayne Hancock, die eerder in Nashville carrière probeerde te maken. 'Het lukte hem niet volgens de regels van Nashville te leven', zegt Zuidema. 'Hij kreeg te horen dat zijn haar anders moest. Hij heeft zo'n rare knauw in zijn stem, die moest weg. Echt, hij was daar helemaal aan het verkeerde adres en is er van ellende weggegaan.'

Spijt heeft Hancock daar niet van, blijkt op de hoes van zijn cd That's What Daddy Wants. Trots schrijft hij dat de plaat in drie dagen is opgenomen en afgewerkt en 'heel weinig' heeft gekost. En tegen Nashville: 'Let's see all you industry cats beat that one.'

Dergelijke vrije geesten hebben de toekomst, denkt Zuidema. 'Kijk naar Bill Mallonee and Vigilantes of Love, zo ráuw als dat is. Op het podium maakt Mallonee van die Jam-achtige sprongen, ik denk dat hij vroeger punker is geweest. Of zo iemand als Steve Earle, een stoere kerel die een boel heeft meegemaakt in zijn leven en op het podium geen blad voor de mond neemt. Die muzikanten spreken ook jongeren aan.'

Met plezier haalt Zuidema Dolly Parton aan, die onlangs in een Amerikaanse krant een lans brak voor de authentieke bluegrass van haar Little Sparrow: 'Ik heb rijk moeten worden om de liedjes te kunnen zingen die ik zong toen ik arm was.' Dat, zegt Zuidema, 'laat zien dat ze zich uit het corset van Nashville heeft bevrijd.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden