Recht op schone lucht wint van het verkeer

De rechter wijst steeds vaker plannen voor nieuwe wegen af. Hoe goed is dat voor het milieu?..

Het zijn goede tijden voor de milieubeweging nu infrastructuurplannen bij de rechter sneuvelen. Uitvoering van die plannen leidt tot meer uitstoot van stikstofoxiden, fijn stof, koolmonoxiden en talloze andere verontreinigende stoffen. Omdat daarmee de Europese norm voor luchtkwaliteit wordt overschreden, haalt de rechter steeds vaker een streep door plannen voor wegenaanleg.

Voor drs. Martin de Jong, bestuurskundige aan de TU Delft, zou het uiteindelijk weleens een Pyrrusoverwinning voor de milieubeweging kunnen worden. 'Er zal minder worden gebouwd, wat op korte termijn geen ongelukken hoeft op te leveren. Maar op de lange termijn zal Nederland kansen missen. Als veel plannen niet worden uitgevoerd, leidt dat tot een trek uit de stad, misschien wel uit Nederland en dat leidt tot economische Verelendung.'

Planoloog drs. Martijn Leijten, ook van de TU Delft, bespeurt een zonniger perspectief. 'Projecten die aan de kant zijn geschoven, staan weer op de agenda. De spoortunnel in Delft is uit de mottenballen gehaald omdat bovengrondse treinen de Delftenaren aan te veel lawaai blootstelden.'

Volgens de planoloog kan de slechte luchtkwaliteit worden verbeterd door autoloze dagen in te voeren en door binnensteden af te sluiten voor gemotoriseerd verkeer. 'Toen uit metingen van een Europese satelliet bleek dat Nederland, België en de Italiaanse Povlakte de meest vervuilde plekken ter wereld zijn, voerde de Noord-Italiaanse stad Vicenza autoloze dagen in. De bewoners zijn zeer tevreden', zegt Leijten.

In Londen is eveneens een autowerende maatregel genomen met de invoering van de tolheffing. 'Dit was bedoeld om te voorkomen dat de Britse hoofdstad een verkeersinfarct zou oplopen, maar inmiddels blijkt dat er ook een positief effect is op de luchtkwaliteit, omdat het verkeer met 30 procent is afgenomen. In Berlijn laten automobilisten hun auto aan de rand van de stad staan en gaan met de metro verder', zegt de planoloog.

Het afsluiten van een totale binnenstad heeft meer effect dan het afsluiten van een enkele straat, oordeelt Leijten. Afsluiten van de Stille Veerkade en de Amsterdamse Veerkade in Den Haag, de meest vervuilde verkeersaders van Nederland, waar de norm voor fijn stof met 130 procent wordt overschreden, vindt hij niet zo effectief. 'Sluit je een straat af dan wordt het verkeer omgeleid en treedt elders meer luchtvervuiling op.'

Afsluiten

Campagneleider drs. Joris Wijnhoven van Milieudefensie is wel voorstander van het afsluiten van deze verkeersader omdat de omwonenden recht hebben op schonere lucht. Met de bewoners van de Haagse binnenstad wil de milieuorganisatie naar de rechter stappen als de gemeente en het rijk de weg niet afsluiten. 'Het verkeer moet over de ringweg worden geleid, een veel betere oplossing dan al die vrachtwagens van de A12 via de Veerkades de stad insturen.'

Leijten wijst ook op de nadelen voor winkeliers als binnensteden worden afgesloten. Wordt hun nering dan niet onbereikbaar en onaantrekkelijk voor hun klanten? 'In de VS zijn veel binnensteden leeggebloed door de opkomst van de shopping malls ver buiten het centrum en die trend zie je ook in Nederland met het Alexandrium bij Rotterdam, Villa Arena bij Amsterdam, de Megastores in Den Haag en de Outletcentra bij Roermond en Lelystad.'

Deze ruimtelijke ontwikkelingen zullen toenemen als binnensteden moeilijk bereikbaar worden. Maar het prikkelt wellicht ook tot meer lightrail, de tussenvorm van tram en trein. Wijnhoven ziet daar veel toekomst in, zeker nu veel geld voor wegenaanleg onaangeroerd blijft door de rechterlijke uitspraken. Investeer dat braakliggende geld maar in hoogwaardig openbaar vervoer.

Overigens blijkt de mens maar moeilijk te sturen. 'Forenzen die gewend zijn aan een uur in de file en dan in een half uur op hun werk zijn omdat er een nieuwe weg ligt, gaan hun gedrag aanpassen. Ze gaan bijvoorbeeld vijftig kilometer verderop wonen, in een groener buitengebied. Wij noemen dat de wet van het behoud van mobiliteit. Veel mensen willen geen verkorting van de reistijd. Ze redeneren: vroeger een uur reistijd in de file, dan ga ik nu verder van het werk wonen. Dat roept dus extra autokilometers op. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan', zegt Leijten.

Is mobiliteit wel in te tomen? Leijten zou het niet weten. 'Er is wel een theorie die stelt dat het uitbreiden van infrastructuur beter achterwege gelaten kan worden. Overvolle wegen en files zouden mensen de trein insturen. Maar als daar geen zitplaats meer is, pakken diezelfde mensen uit ergernis toch weer de auto.'

Milieukosten

Econoom dr. Erik Verhoef, hoogleraar ruimtelijke economie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, staat niet te springen om maatregelen zoals het afsluiten van binnensteden. 'Verboden en normen liggen een econoom niet zo. Economen denken liever in prijzen. De milieukosten van het autorijden moeten in rekening worden gebracht, bijvoorbeeld door vuile auto's zwaarder te belasten en het rijden te ontmoedigen door rekeningrijden of brandstofaccijnzen. Er komt nu een kentering in het bewustzijn dat we niet kunnen doorgaan met onze automobiliteit. De schade moet voelbaar worden voordat mensen beseffen dat ze tegen de grenzen aanlopen.'

Milieudefensie, vroeger beticht van autootje pesten, kaatst de bal terug. Het is nu bewoners pesten. Dankzij de Europese richtlijn voor luchtkwaliteit staat de milieubeweging nu sterk. 'Bij grote projecten loopt het de spuigaten uit. Wij zijn niet rouwig als de tweede Maasvlakte, de Coentunnel en de A4 tussen Delft en Schiedam niet doorgaan. Veel mensen doen we daar een genoegen mee. In het verleden zijn veel dingen gebeurd die de milieubeweging niet leuk vond, nu keert het tij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden