Recht op de shit af

Geert Dales begrijpt niets van de scepsis over de Noord-Zuidlijn. Hij was de wethouder die het finale besluit voor de aanleg van de metrolijn door de raad loodste....

Weggehoond wordt Geert Dales als hij (het besluit tot aanleg van) de Noord-Zuidlijn verdedigt. ‘Weggehoond!’ Niemand wil meer horen dat die lijn straks een zegen voor de stad is – wat zegt hij, een zegen voor het land. Verantwoordelijken kruipen in hun schulp. ‘Straks, als de lijn wordt geopend, staan ze vooraan om de credits op te eisen. Ik ben niet rancuneus, maar ik houd het scherp in de gaten.’

Met bange bestuurders heeft Geert Dales (57) niets. Wegduiken past niet bij zijn natuur. ‘Ik ben een Draufgänger. Dat is een voorwaarde om iets tot stand te brengen. Zeker als het gaat om grote doorbraken. Recht op de shit af, zoals Duco Stadig, met wie ik in het college zat, altijd zei.’

Nadat de enquêtecommissie van de Amsterdamse gemeenteraad half december een vernietigend rapport had uitgebracht over de besluitvorming rondom de Noord-Zuidlijn, hield Dales zich stil. ‘Ik had een geweldige drang van alles te zeggen, ik was opgewonden en boos. Gelukkig heb ik me weten te beheersen. Ik wilde het rapport van 470 pagina’s goed doordenken. Balkenende had er ook verstandiger aan gedaan om even niks te zeggen over de commissie-Davids.’

Aan de stilte moet maar eens een einde komen, vindt Dales, tegenwoordig voorzitter van het college van bestuur van hogeschool INHolland. In oktober 2002 loodste hij als wethouder het besluit tot aanleg van de lijn door de gemeenteraad. Door de strot geduwd, zeggen tegenstanders.

Het besluit had niet mogen worden voorgelegd en de raad had het besluit niet mogen nemen, concludeerde de commissie. Er waren nog te veel onzekerheden, vooral door de financiële risico’s.

‘Hoezo had het besluit niet mogen worden voorgelegd? De risicoverdeling in de contracten was bekend, de omvang van de risicoreserve ook en de raad is niet misleid. Het is een conclusie in de categorie: het weer had niet zo slecht mogen zijn.’

Valt Dales niets aan te rekenen? ‘Ik ben niet zo arrogant dat ik denk dat ik niets te leren heb. Ik zie nu beter dan toen wat mijn optimisme, mijn dadendrang en enthousiasme bij de raadsleden hebben bewerkstelligd. Hoe ik mensen meesleep in iets moois, en dat ik ze daarbij de ogen laat sluiten voor de schaduwkanten. Het zou de uitkomst niet anders hebben gemaakt, maar de ellende was wellicht makkelijker geaccepteerd.’

Technisch is er helemaal niet zo veel aan de hand met de Noord-Zuidlijn, vindt Dales. ‘De verzakkingen van de wevershuizen aan de Vijzelgracht hebben niks met ingewikkelde techniek te maken. Een bouwfout met catastrofale gevolgen, verschrikkelijk voor de bewoners. Verder is er wonderbaarlijk weinig gebeurd met alle risico’s die het had. Financieel kun je het project relativeren.’

Relativeren? Die lijn wordt twee tot drie keer zo duur, kost inmiddels 3,1 miljard euro, en de ingebruikname is naar 2017 doorgeschoven, 6 jaar later.

‘De commissie spreekt zelfs van een verviervoudiging van de gemeentelijke bijdrage. Uit het feitenrelaas van de commissie blijkt een heel ander verhaal. Ik kom op een overschrijding van het totaalbudget met ruim 30 procent.

‘Met de kennis van nu kun je uitrekenen dat als we in 2002 contracten zonder open einden en een reële risicoreserve hadden gehad, de meerprijs hoger was dan de overschrijding nu. Dat is een spectaculair inzicht. Amsterdam betaalt dus een reële prijs.

‘Effectief ben ik trouwens maar netto een jaar verantwoordelijk wethouder geweest. Ik kan veel, maar niet in één jaar een miljardenontsporing veroorzaken.’

Zijn de aanbevelingen van de commissie wel waardevol?

‘Er moet een be-sluit-vor-mings-pro-to-col u-niek-e com-plex-e pro-jec-ten komen, met een checklist voor onderwerpen die expliciete aandacht vragen. Een checklist! Besturen door afvinken. Alsof je zo alle risico’s kunt vermijden. Elke dag staan bestuurders voor onzekerheden. Wees eerlijk, anders creëren we een schijnwereld. Als het lastig wordt, moet je juist staan voor je zaak. Een checklist is voor bange bestuurders.

‘En dan het heilig verklaren van de kosten-batenanalyse. Na twee decennia vergaderen heeft Amsterdam met het kabinet de knoop doorgehakt voor een tweede, grote zeesluis bij IJmuiden. Als je daar nu een kosten-batenanalyse op loslaat, pakt die negatief uit. Daar begint het gedonder al. Blazen we de boel dan af? Amsterdam heeft de ambitie om de Olympische Spelen binnen te halen. Die strandt onmiddellijk als we daar een ex-ter-ne haal-baar-heids-door-lichting op loslaten.’

Besturen is vooral durven?

‘We moeten bestuurders hebben die zeggen: we zetten door. Zonder overredingskracht kom je nergens. Ik moet nog bijkomen van het commentaar in De Telegraaf. De krant van Wakker Nederland verwijt mij dadendrang!

‘Ik denk dat Lely ook veel ellende heeft gehad met zijn plan voor de Afsluitdijk. Daar kwam een paar honderd procent bovenop. Nu denken wij: mooi dat ze het hebben gedaan.’

Wat verwijt u de enquêtecommissie vooral?

‘Het lijkt wel alsof in twintig jaar van besluitvorming niemand iets goeds heeft gedaan. Bij mij rees het beeld op van sjiieten die zich met ijzeren kettingen tot bloedens toe op hun rug slaan. Die buitensporige zelfkastijding. Maar in het feitenrelaas zie ik een stoet voorbijtrekken van bestuurders die op een serieuze, nadenkende, voorzichtige en weloverwogen manier bezig zijn geweest.

‘Als geschiedschrijving is het rapport exceptioneel goed, het concluderende deel staat daarmee in een niet te verklaren contrast. De commissie zegt dat de gemeente nooit contracten met open einden had moeten afsluiten. Het kon niet anders Aannemers wilden er anders niet aan beginnen, tenzij tegen 150 tot 220 procent meerprijs. Dat is in de volle openbaarheid besproken. We wisten dat de risicoreservering beperkt was. Daar heb ik in het finale debat wel degelijk op gewezen.

‘Het rapport rekent gelukkig wel af met de mythe dat ik de raad heb misleid, bedrogen, belazerd en willens en wetens informatie heb onthouden, zoals mij jaren is aangewreven.’

En toch wordt u geassocieerd met het foute metrobesluit.

‘Toen ik aantrad, lag er al een besluit uit 1991, een uit 1996 en een uit 1999. Reeds drie keer was door de raad een no go afgewezen en twee keer go gezegd. Dat was al vijf keer ja! Er waren al honderden miljoenen euro’s uitgegeven, de aannemerij was aan de slag, er lagen contractueel bindende besluiten. Ik kom een jaartje langs en zeg: niet doen. Ik zou voor knettergek zijn versleten.’

Heeft u ergens spijt van?

‘Nee.’

Fouten gemaakt?

‘Nee, wel moeilijke keuzen.’

Felix Rottenberg schreef in Het Parool: als Dales de contracten had gelezen, had hij ontdekt dat in de kleine lettertjes alle risico’s op de gemeente werden afgeschoven.

‘Felix is nooit bestuurder geweest. Ik heb de contracten ingezien. Dacht: misschien moet ik ze allemaal eens lezen. Tientallen meters ordners, allemaal techniek, bijlagen, technische specificaties Dit soort contracten is door bestuurders niet te lezen. Onmogelijk. Ik dacht: hier moet ik vertrouwen op de informatie die ik krijg van de mensen die mij als wethouder steunen. Ze hebben mij nooit teleurgesteld.

‘Ik had wel iets anders moeten doen. Ik had de risico’s meer moeten delen met de samenleving. Met Job Cohen had ik door de stad moeten trekken om te wijzen op de zegeningen én de risico’s. Moeten uitleggen dat grote projecten zonder risico’s eenvoudigweg niet bestaan.’

Wat zegt de grote optimist Geert Dales als het over een paar maanden bij het boren tóch misgaat?

‘Volgens specialisten is het geen riskante onderneming. Maar als er iets misgaat, krijg ik de schuld. Ik met mijn dadendrang, de man die iedereen heeft meegesleept in dit onbeheersbare proces. Dadelijk stort de Bijenkorf in, even later de Munttoren. Ik heb tegen mijn man Rinze gezegd dat wij dan heel ver weg moeten verhuizen. Dan gaat mijn ultieme wens in Sydney te gaan wonen in vervulling.’

Om het Operahuis te bestuderen? Ook zo’n icoon van kostenbeheersing.

‘1.400 procent overschrijding van de kosten! Het Suezkanaal is 19 keer over de kop gegaan. Als je geen risico’s wilt, moet je geen projecten doen. Dan heb je niks, dus ook geen problemen.’

Hoe nu verder?

‘Ik begrijp dat de gemeenteraad volgende week gaat vergaderen over de risico’s van het boren en wat maatschappelijk aanvaardbaar is. 24 geknapte ruiten van de Bijenkorf? Als er 25 knappen, zeggen we dan: tot hier en niet verder? Ik wil er niet cynisch of badinerend over doen, maar uiteindelijk kom je toch weer voor een bestuurlijke afweging te staan.

‘Bij de grote, infrastructurele projecten moeten we conceptueel denken. De Noord-Zuidlijn is van nationaal belang. Fransen pakken zoiets veel beter aan. Voor de uitbreiding van de metro in Parijs is een aparte wet gemaakt. De staat en regio betalen flink mee. En: grondopbrengsten, belangrijke financier van dit soort projecten, in een straal van 1.500 meter rondom de stations kun je inboeken als baten van het project.

‘Wij stonden te neuzelen over plantenbakken op de Weteringschans, of die tot het project moesten worden gerekend of dat het stadsdeel die moest betalen.’

Wordt u op straat vaak aangesproken over de Noord-Zuidlijn?

‘Ik word geregeld op straat aangesproken, nooit daarover. Ik ben ook nog nooit uitgescholden. Als de Amsterdammers het allemaal waardeloos zouden vinden, zou dat wel zijn gebeurd.

‘Het gekrakeel is enorm beschadigend voor de stad. Als ergens iets misgaat, wordt dat meteen gerelateerd aan de Noord-Zuidlijn. De lijn is een metafoor voor: ze doen maar wat, ze kunnen niet besturen, ze zijn arrogant. We praten onszelf een trauma aan.

‘Dat moeten we van ons afschudden. Groots en finaal. Het rapport biedt mooi materiaal voor een groot internationaal congres over megaprojecten met bestuurders. Ik ben bereid alles op tafel te gooien, ik zal het niet mooier maken dan het is. Wetenschappers erbij, politici, planners, bouwers, de hele handel aan tafel. Dan kunnen we boven onszelf uitstijgen.

‘We moeten lessen trekken uit het rapport. Voor toekomstige projecten, niet voor de Noord-Zuidlijn. Dat weten we nu wel, die wordt gewoon afgemaakt, de boor gaat er doorheen, de metro gaat rijden in 2017, en hij zal niet goedkoper worden. Daar kun je nog lang over blijven praten, maar nu gaan we het over de toekomst hebben.

‘Ik kijk daar naar uit. In 2017 pak ik in Slotervaart de ringlijn naar Zuid-WTC en ben ik in een paar minuten in het centrum. Nu doe ik er drie kwartier over in een slingerende en overvolle tram, lijn 2. Van dat achterlijke vervoer zijn we straks af.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden