Recht om te demonstreren staat onder druk, waarschuwt Ombudsman

Uit het oogpunt van openbare orde en veiligheid’ mag anti-islamorganisatie Pegida woensdagavond niet demonstreren voor de grootste moskee van Utrecht op het Moskeeplein. Gemeenten en politie leggen demonstranten steeds vaker dergelijke beperkingen op, constateerde ombudsman Van Zutphen afgelopen voorjaar al. Maar het recht op demonstreren gaat altijd voor, ook als het om 'schurende' onderwerpen als Zwarte Piet gaat, schreef hij. Lees hier het interview met de ombudsman, gehouden in maart van dit jaar, terug.

Jerry Afriyie wordt aangehouden bij de intocht van Sinterklaas in 2014 in Gouda. Beeld Hollandse Hoogte / Rob Huibers

Het recht om te demonstreren staat onder druk. 'De overheid neigt naar risicomijdend gedrag', zegt de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen in zijn rapport Demonstreren, een schurend grondrecht? Hij roept gemeenten en politie op niet te snel beperkingen op te leggen aan demonstranten.

Waarom dit onderzoek?

'Wij hadden een aantal klachten ontvangen van demonstranten over hoe ze waren behandeld. Er is met name frictie bij demonstraties over schurende onderwerpen, als asielzoekers, islam en Zwarte Piet. Mensen weten beter hoe ze hun mening moeten uiten, en soms is die mening anderen onwelgevallig. Omdat burgers het recht hebben om te demonstreren, vastgelegd in onze Grondwet en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, wilden wij onderzoeken of dit op een behoorlijke manier gaat.'

Ombudsman Reinier van Zutphen: 'De burgemeesters en politiemensen die wij spraken voor dit onderzoek vinden ook dat demonstratierecht een grondrecht is dat zo veel mogelijk gefaciliteerd moet worden.' Beeld ANP

Hoe zien burgemeesters en politie dit?

'De burgemeesters en politiemensen die wij spraken voor dit onderzoek vinden ook dat demonstratierecht een grondrecht is dat zo veel mogelijk gefaciliteerd moet worden. Voor veel demonstraties levert dit ook geen probleem op. Maar het is anders bij demonstraties over een controversieel onderwerp, op een voor de overheid lastige locatie, met een groep demonstranten die de overheid als lastig beschouwt.'

Als een club met een extreem imago - die ook extreme tegenreacties kan oproepen - vraagt om op zaterdag een demonstratieroute te lopen door een drukke winkelstraat, hoe moet de burgemeester dan beslissen? Dan telt toch ook de veiligheid van het winkelend publiek mee?

'Het recht op demonstreren gaat voor. De overheid moet helpen dit te verwezenlijken, ongeacht de boodschap of het draagvlak van de aanvrager. Dit recht kun je niet afzetten tegen het ongestoord kunnen winkelen. In de praktijk beschouwen overheden het demonstratierecht nog te vaak als onderdeel van een belangenafweging: het recht op demonstreren versus het belang van de openbare orde en veiligheid. Maar demonstratievrijheid is geen onderdeel van een belangenafweging. De essentie van het grondrecht tot demonstreren moet voorop staan.'

Wat vindt u ervan als de gemeente dan tegen zo'n aanvrager zegt: doe het op een andere plek en zonder spandoeken op stokken?'

'Het lijkt er op dat gemeenten en politie te snel demonstraties rond schurende onderwerpen dat soort beperkingen opleggen. Terwijl die demonstranten juist gehoord willen worden. De grondgedachte van de overheid moet zijn: ik wil deze demonstratie mogelijk maken. Als ze toch beperkingen oplegt, moeten die juridisch zijn gemotiveerd zodat ze eventueel door de rechter kunnen worden getoetst. Die gronden kunnen zijn: gevaar voor de volksgezondheid, risico op wanordelijkheid en vastlopend verkeer.'

Mag de overheid eisen stellen aan de uitingsvormen van een demonstratie?

'Met leuzen mag de politie zich helemaal niet bemoeien, behalve als deze strafbaar zijn. Ook al vindt een politieagent een bepaalde uiting ongelooflijk onsmakelijk, dan nog mag hij het spandoek niet afpakken. De vrijheid van meningsuiting gaat daarin ver. Dat moeten we koesteren. Als je een mening hebt die anderen verwerpen, mag je die uitdragen.'

Beeld Marcel van den Bergh

Wat als het doel van demonstranten juist is om chaos te creëren?

'Mijn aanbevelingen gelden voor demonstranten die binnen de wet willen blijven.'

Wat raadt u gemeenten, politie en demonstranten aan?

'Het voorkomt veel strubbelingen als overheid en demonstranten vooraf tijdig met elkaar spreken. Daarvoor moeten politie en gemeente het wantrouwen wegnemen dat het nadelig is om een demonstratie vooraf te melden, omdat er dan beperkingen zouden worden opgelegd. Als er problemen dreigen te ontstaan tijdens de demonstratie moeten demonstranten contact opnemen met de politie. En politiemensen moeten alleen in het uiterste geval demonstranten aanhouden. Nu komt er na zo'n aanhouding vaak geen strafzaak. Dan ontstaat de indruk dat sommige demonstranten alleen zijn gearresteerd om hun deelname aan de demonstratie te voorkomen.'

Uw onderzoekers waren ook aanwezig bij de geruchtmakende intocht van Sinterklaas op 18 november in Dokkum, waar anti-Zwarte Piet-activisten werden tegengehouden door tegen tegendemonstranten. Hoe denkt u over deze kwestie?

'Wij zagen in de aanloop naar die dag dat de burgemeester alles goed had voorbereid, er was een ruimte aangewezen voor de demonstratie van anti-Zwarte Piet-activisten. Tot het mis ging en de demonstranten op de snelweg werden tegengehouden. De burgemeester heeft haar best gedaan. Doodzonde dat deze mensen hun mening niet hebben kunnen laten horen bij de intocht.'


Demonstreren moet mogen

Demonstreren mag, maar het moet wel gezellig blijven
De activist die 'Fuck de koning' riep werd aangehouden - en vele demonstranten gingen hem voor. Wietse Pottjewijd besluit de grenzen van zijn uitingsvrijheid te testen.

Demonstreren móét mogen, ook als de inhoud niet bevalt

De Wet openbare manifestaties is aan herziening toe, vindt jurist Berend Roorda. Demonstraties verbieden omdat de inhoud ervan je niet bevalt, is uit den boze.

Tegenacties leiden steeds vaker tot een demonstratieverbod. Hoe gevaarlijk is dat?
In het verbod op de anti-Zwarte Piet-betoging in Dokkum vorige week herkent Volkskrant-redacteur Tjerk Gualthérie van Weezel een trend: tegenacties leiden steeds vaker tot een demonstratieverbod. Hoe gevaarlijk is dat?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden