Recht en moraal

Simon Wiesenthal, gisteren overleden, wilde de wereld er in de eerste plaats aan blijven herinneren hoe onvoorstelbaar en uitzonderlijk de massavernietiging van de joden was geweest....

Inmiddels is het internationaal recht in belangrijke mate geïnstitutionaliseerd. Met name in de jaren negentig won de opvatting terrein dat ook in de internationale politiek de macht dient te worden onderworpen aan het recht. Het was het decennium waarin de wereld, in weerwil van Nooit meer Auschwitz`, werd geconfronteerd met de etnische zuiveringen in Joegoslavië en de genocide in Rwanda. Het resulteerde in de oprichting van het Joegoslavië-tribunaal en het Rwanda-tribunaal. Het voorlopige sluitstuk vormde de oprichting van het Internationaal Strafhof, waarmee werd onderstreept dat schendingen van de mensenrechten niet langer kunnen worden afgedekt door de soevereiniteit van staten.

In de praktijk stuit de toepassing van dit beginsel onveranderlijk op de politieke werkelijkheid, waarin ook andere overwegingen dan die van het recht een rol spelen. Zo wierp de arrestatie in Londen eind jaren negentig van de Chileense oud-dictator Pinochet, de vraag op in hoeverre de wens het recht te laten zegevieren in strijd kan komen met het streven naar normalisatie van de binnenlandse verhoudingen in een land dat zich net heeft bevrijd van de dictatuur.

Een stap verder nog ging de aanklacht van het Joegoslavië-tribunaal tegen Milosevic, de eerste tegen een zittend staatshoofd en jarenlang gesprekspartner van de westerse mogendheden. Milosevic was een schurk, maar ook onmisbaar om een einde te kunnen maken aan de bloedige burgeroorlog in Joegoslavië.

Simon Wiesenthal wist al dat macht en moraal op gespannen voet met elkaar staan. Het begin van de Koude Oorlog betekende tevens het einde van de denazificatie. De oude vijand was inmiddels een onmisbare bondgenoot geworden in strijd tegen de nieuwe vijand. Voor Wiesenthal, niet gehinderd door de politieke beperkingen waarbinnen instituties moeten opereren, was dat slechts een aanmoediging de opsporing van nazimisdadigers zelf ter hand te nemen.

Pas in 2003 zette hij er een punt achter. Niet omdat er geen oorlogsmisdadigers meer rondlopen, maar omdat zij te oud of te ziek zijn om nog te kunnen worden berecht. Want ook dat is een beperking die het recht een beschaafde samenleving oplegt.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden