Recht boekt zege op macht

De arrestatie van Ratko Mladic zou wel eens de markering kunnen zijn van een verandering in het krachtenveld tussen rechtshandhaving en politiek.

MISCHA WLADIMIROFF

In de jaren negentig veroverde het internationale strafrecht een plaats in het mondiale krachtenveld, dat na de processen van Neurenberg en Tokio uitsluitend werd beheerst door de politiek. De tweedeling in de machtsblokken Oost en West was de belangrijkste oorzaak daarvan.

De introductie van de strafrechtelijke handhaving van schendingen van het humanitaire recht met de oprichting van het Joegoslavië-Tribunaal markeert een kentering, die niet los kan worden gezien van de neergang van de tegenstellingen tussen Oost en West en de opkomst van nieuwe machtverhoudingen. Sindsdien heeft de supranationale rechtshandhaving zich verder ontwikkeld en wordt bovendien meer dan ooit tevoren het accent gelegd op de handhaving van humanitair recht door de landen zelf in plaats van zaken over te dragen aan internationale gerechten.

Desondanks doorbraken deze ontwikkelingen nauwelijks de dominante rol van de politiek. Wanneer het erop aankwam werd gekozen voor vertrouwde politieke oplossingen. Liever amnestie dan politieke onzekerheid. Liever vrede dan onrust in de regio. Liever geen arrestaties en lastige processen, en zo was er in feite straffeloosheid voor verdachten zoals Ratko Mladic.

Daarom geloofden maar weinigen in zijn aanhouding. Zolang de politiek de boventoon voert, zou het blijven bij een lippendienst aan het recht. De arrestatie van Mladic is verrassend, want het zou wel eens de markering kunnen zijn van een verandering in het krachtenveld tussen rechtshandhaving en politiek.

In het tijdperk-Milosevic kon Mladic nog onbekommerd in het publiek verschijnen, niets wees erop dat zijn vrijheid in gevaar was. Weliswaar was het Joegoslavië-Tribunaal een onderzoek gestart, nadat duidelijk was geworden wat zich na de val van de enclave Srebrenica had afgespeeld, maar in die tijd was het Tribunaal in het voormalige Joegoslavië nog geen factor van belang.

Dat veranderde niet nadat bekend werd dat er een aanklacht tegen Mladic was uitgegeven. Het Tribunaal kon zelf geen arrestaties verrichten en was volledig afhankelijk van de medewerking van de lidstaten van de Verenigde Naties. Van de nieuwe staten van het voormalige Joegoslavië kon in dit opzicht niet veel worden verwacht, men likte nog de wonden van de broederstrijd. Van de toenmalige federatie Servië-Montenegro kon ten aanzien van Mladic al helemaal niets worden verwacht, want in die streken was deze ijzervreter een held, die de belangen van de Bosnische Serviërs had verdedigd.

De aanwezigheid van militairen uit NAVO-landen in Bosnië-Herzegovina in het kader van de handhaving van de vrede veranderde niets aan het gebrek aan belangstelling in de aanhouding van Mladic. Er bestond geen politieke bereidheid de levens van het eigen militaire personeel in gevaar te brengen voor de aanhouding van een oorlogsmisdadiger die door zijn eigen mensen op handen werd gedragen. Bovendien werd al snel duidelijk dat Mladic zich niet meer in het door de Bosnische Serviërs beheerste gedeelte van Bosnië-Herzegovina bevond; Mladic werd in Servië, in Belgrado, gesignaleerd. Het was evident dat het toenmalige bewind-Milosevic hem beschermde of op z'n minst met rust liet.

Na de vredesakkoorden van Dayton was het Westen, en vooral de grote mogendheden, niet bereid de breekbaar geachte regionale vrede in gevaar te brengen door van de aanhouding van Mladic een punt te maken. En zo bleek de politieke realiteit belangrijker dan de verwezenlijking van het recht.

De vraag nu is of de arrestatie van Mladic erop duidt dat de rol van het recht belangrijker wordt. Eén zwaluw maakt nog geen zomer, en laten we wel wezen het politiek lonkende perspectief van toetreding tot de Europese Unie kan niet worden ontkend.

Hoe het ook zij, de komende berechting van Mladic maakt wel de weg vrij voor Servië om met zijn verleden in het reine te komen. Ook dat is een niet te miskennen functie van het recht. Dat recht moet ook zijn loop hebben.

Mischa Wladimiroff voert onder meer procedures voor internationale gerechten en Tribunalen. Het Joegoslavië-Tribunaal wees hem toe als een van de advocaten van de voormalige Servische president Milosevic.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden