Recensies

Deze vorm van literair theater boeit van het begin tot het einde. THE SELECT Regisseur Herheim verandert de levensgenieter in een dolende ledenpop. JEVGENI ONJEGIN

Theater: The Select ****

The Select door de Elevator Repair Service. Naar The Sun Also Rises van Ernest Hemingway.


Regie: John Collins.


DeSingel, Antwerpen, 27/1. Van 17 t/m 19/6 in Stadsschouwburg Amsterdam.


De 'Select' is een artistiek café in Montparnasse, Parijs. Het is de favoriete stek van een kleurrijk gezelschap in de roaring twenties van de vorige eeuw, en ook de titel van een nieuwe voorstelling die meteen verwachtingen oproept van romantische ontmoetingen, te veel drank en dramatisch dansen op de rand van de vulkaan. Wel, The Select van de Elevator Repair Service lost dat nog in ook.


Even voor wie nog niet bekend is met het fenomeen: Elevator Repair Service is een vooraanstaand theatergezelschap uit New York dat een naam heeft opgebouwd met toneelbewerkingen van klassieken als The Great Gatsby - het fantastische Gatz, een zeven uur durende tour de force, waarin de tekst integraal aan bod kwam - en The Sound and the Fury, ingenieus naar het eerste hoofdstuk van William Faulkners werk, beide eerder in het Holland Festival te zien.


The Select is gebaseerd op The Sun Also Rises, de eerste grote roman van Ernest Hemingway uit 1927. Het verhaal volgt een groepje dertigers (de titel kan net zo goed op hen slaan) uit de VS en Groot-Brittannië. Het zijn de 'roaring twenties', de lol kan even niet op, maar op de achtergrond dreunt de Eerste Wereldoorlog nog na. Hoewel hun in het kader van het vertier niets te gek is, kunnen ze uiteindelijk niet ontkennen of verbloemen dat ze een stelletje eenzame zielen op drift zijn.


The Select volgt minder letterlijk de tekst dan Gatz destijds, en speelt ook minder met zinsnedes als 'zei hij', of 'zei zij' als in The Sound, waarmee de personage heel vaak de zinnen beëindigden - als in het boek. In dat opzicht wordt Hemingways proza iets losser benaderd, al volgt het stuk de dialogen vrij trouw.


En zoals altijd zit ook deze enscenering vol met grappige vondsten: obers die wijnflessen laten ploppen, klokkend vocht in klinkende glazen, een scheermes dat langs een kaaklijn raspt - geweldig getimede geluidseffecten ter ondersteuning van een sfeer die wordt gecreëerd, maar niet per se naturalistisch wordt opgevoerd.


Hetzelfde impressionisme geldt het decor: een bar, een taxi, een appartement, een rivier vol (vliegende) vissen, of een stierenvechtarena: met het schuiven van een stoel of een tafel en het strategisch plaatsen van een paar hoorns (in dat laatste geval) en je bent er al weer. En je blijft er ook: net als de voorgaande delen boeit deze vorm van literair theater van het begin tot het einde van de dikke drie uur die de voorstelling duurt.


Geestige scènes, goede choreografie (lees: lekkere dans) en alle drank van Parijs en Pamplona kunnen uiteindelijk niet maken dat het werkelijk goed gaat met de hoofdfiguren. De ogenschijnlijk flegmatieke journalist (en verteller) Jake met zijn oorlogsverleden, de Joodse bokser Robert, de alom aanbeden blonde Brett en haar gedoodverfde derde rijke echtgenoot Michael, de kritische schrijver Bill en alle aanhang die iets denkt te kunnen meepikken: ze gaan van niets naar nergens, en maken dat pijnlijk voelbaar.


Levert op: een erg fraaie, bitterzoete voorstelling, die, aardig detail, pas deze herfst zijn New Yorkse première beleeft.


Opera: Jevgeni Onjegin ***

Jevgeni Onjegin van Tsjaikovski. De Nederlandse Opera. Krassimira Stoyanova, Bo Skovhus, Andrej Dunaev, Koor van De Nederlandse Opera, Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Mariss Jansons.


Regie: Stefan Herheim.


Muziektheater, Amsterdam 14/6. Tot 10/7. Uitzending op 23/6 via Radio 4.


Stefan Herheim (Oslo, 1970) is de regisseur van de massascène, het fortissimo, de verdubbeltruc. Wie de Noors-Duitse wervelwind in huis haalt, weet dat de technische mogelijkheden van zijn theater tot het uiterste zullen worden opgerekt. Van Bayreuth (Parsifal) tot Brussel (Rusalka) kunnen ze erover meepraten. Deze maand is hij voor het eerst bij de Nederlandse Opera.


Voor zijn nieuwe productie van Tsjaikovski's Jevgeni Onjegin, naar Poesjkins roman in verzen, zet hij zijn publiek in een carrousel die steeds sneller ronddraait. Kozakkenmeisjes, kosmonauten, orthodoxe geestelijken, tsaren, sovjetgymnasten, Odile en Odette uit Het Zwanenmeer en een grote bruine beer komen langs in een hallucinerende trip die zich afspeelt tegen de achtergrond van een onpersoonlijke theaterfoyer.


Aan het eind van de avond is de hele Russische geschiedenis dansend en flikflakkend over het podium gebuiteld, maar heeft Herheim geen grip op het stuk gekregen. Hij veranderde de levensgenieter Onjegin (een matte rol van Bo Skovhus) in een machteloos dolende ledenpop, een outsider die van de zijlijn toekijkt hoe anderen leven. Als hij wakker wordt, wil hij de wereld aan gort schieten maar ook zijn pistool blijkt die van een pop. Hij maakt wel lawaai maar levert verder slechts een lachsalvo van de omstanders op.


Herheims concept zou kunnen werken, maar de megalomane uitwerking ervan verspert hem daarbij de weg. Poesjkin glijdt tussen zijn vingers door.


Die heeft in zijn dichtregels juist de teerste nuances gebruikt om de tegenstelling tussen de zuiverheid van het plattelandsmeisje Tatjana (hier gloedvol gezongen door Krassimira Stoyanova) en de glamour van de dandy Onjegin te schilderen. In de roman komt Onjegin tot inzicht, ontdekt hij wat er werkelijk toe doet. Van een blasé rijkeluiszoontje wordt hij een man die ziet dat hij het geluk van de liefde aan zich voorbij heeft laten gaan.


Aan Herheims verdubbelwoede moesten Tatjana, Onjegin (als zijn rivaal Ljenski) en zelfs het Koninklijk Concertgebouworkest geloven. Dat hoorde zichzelf via de luidsprekers de openingsscène spelen. De dirigent Mariss Jansons probeerde met verzengende klanken de ware Tsjaikovski tot leven te wekken. Hij toverde met een hoornbegeleiding en liet de soloklarinet zachtjes snikken bij de dood van Ljenski (overtuigend gezongen door Andrej Dunaev) maar kon de voorstelling als geheel niet redden, ondanks de verbluffende interactie tussen het orkest en het Koor van de Nederlandse Opera.


Voor Herheim leek dat geen probleem. Met een brede grijns en een vreugdesprong nam hij de boe's uit het publiek in ontvangst.


Hallucinatie

Kozakkenmeisjes, kosmonauten, orthodoxe geestelijken, tsaren, sovjetgymnasten, Odile en Odette uit Het Zwanenmeer komen in Jevgeni Onjegin voorbij in een hallucinerende trip door de Russische geschiedenis.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden