Reacties op Fitna zijn hoopgevend

Wilders heeft onbedoeld het bewijs geleverd dat confrontatie de beste manier is om moslims te verzoenen met de westerse samenleving, meent Damon Golriz....

Het kabinet en heel Nederland hebben zich nog voor de vertoning zeer druk gemaakt over de mogelijk gewelddadige gevolgen van de film Fitna van Wilders. Men maakte zich grote zorgen over mogelijke rellen, demonstraties, aanslagen op onze militairen in Uruzgan en een economische boycot.

Slechts weinigen hebben stilgestaan bij de constructieve effecten op lange termijn van de islamkritiek die uitgaat van de Deense Mohammedcartoons en deze anti-Koranfilm, allebei voorbeelden van de beproeving van de tolerantie van moslims. Het angstige idee bij moslims dat iemand die Mohammed afbeeldt of zich kritisch uitlaat over de Koran per definitie een grote zonde begaat en mogelijk verdoemd wordt tot het bestaan als steen of ongedierte, is nu zeker minder sterk aanwezig dan voorheen.

Het islamdebat dat in Nederland de afgelopen paar jaar is gevoerd is, heeft – hoe pijnlijk het soms ook was – zijn vruchten afgeworpen. De reacties van de moslims in Nederland op Fitna laten zien dat de verdraagzaamheid, weerbaarheid en tolerantie jegens islamkritiek inderdaad zijn toegenomen.

Terwijl 85 procent van de moslims Fitna ‘haatzaaiend’ vindt, wil maar 12 procent dat via een demonstratie kenbaar maken, blijkt uit het onderzoek in opdracht van Netwerk. Dat is ook in de praktijk aangetoond: slechts 1.300 mensen deden mee aan de demonstratie tegen Wilders op de Dam in Amsterdam. Het Verlichtingsproces van de moslims is volop gaande. En de rust die volgde op de vertoning van Fitna bevestigt dat.

In het nabije verleden is niet altijd zo gereageerd op islamkritiek. De kritische uitlatingen van Pim Fortuyn over de islam en de integratieproblematiek resulteerden in zijn dood. De kritiek van Ayaan Hirsi Ali op de onderdrukte positie van vrouwen in de islamitische cultuur en de manier waarop zij die kritiek vorm gaf in Submission leidden tot de moord op Van Gogh en, uiteindelijk, tot haar vertrek naar de Verenigde Staten.

De boodschap van Submission en Fitna is eigenlijk identiek: beide films illustreren dat de Koran verzen bevat waarmee onderdrukking en tirannie ( jegens vrouwen, afvalligen, homoseksuelen en ongelovigen) gerechtvaardigd kunnen worden. Ook Al-Qaida gebruikt deze verzen als legitimatie.

Terwijl de fotografe Sooreh Hera dagelijks met de dood wordt bedreigd, Hirsi Ali het land ontvluchtte en Van Gogh is vermoord, is er na de vertoning van Fitna een andere houding merkbaar. Een verdraagzame houding, die in vergelijking met een paar jaar geleden uitzonderlijk is en te waarderen valt.

Het bewijst nogmaals dat in het islamdebat de confrontatie het juiste strijdmiddel tegen intolerantie is. Om een verzoening tussen moslims en de liberaal democratische verworvenheden te bereiken, is het zoeken van de scherpste kanten in het debat de beste methode. Die scherpte biedt ook de ruimte onderwerpen die altijd taboe zijn geweest bespreekbaar te maken.

Een bekende islamgeleerde uit Iran die twee jaar geleden de Prins Claus Prijs heeft gewonnen, is daar een goed voorbeeld van. Abdolkarim Soroush nam onlangs in een interview met Radio Nederland Wereldomroep een controversieel standpunt in. Hij is van mening dat niet Allah, maar Mohammed de schepper van de Koran is geweest.

In de islam wordt Mohammed als een gewoon mens gezien, een tussenpersoon, en zeker niet als God. Door Mohammed te beschouwen als de schepper van de Koran, ook al was hij daarbij geïnspireerd door Allah, maakt Soroush het mogelijk dat wordt erkend dat de Koran ook onvolkomenheden kan bevatten. Zo zouden bepaalde passages uit de Koran vatbaar worden voor correctie.

Deze revolutionaire opvatting, uit de mond van een vrome moslim als Soroush kan alleen maar worden geuit in een atmosfeer waarin ruimte is voor een redelijk debat.

De betekenis die Nederland in de 17de eeuw had als het land waar vrijheid van denken bestond, moet opnieuw worden beseft en gewaardeerd. René Descartes vestigde zich in Nederland om aan het gevaar van vervolging te ontkomen. Thomas Hobbes kon zijn ideeën alleen in Nederland vrij uiten, John Locke, de grondlegger van het filosofische liberalisme, zocht hier zijn toevlucht, en Baruch de Spinoza, als adept van de vrijheid van meningsuiting, had zijn boeken niet in een ander land kunnen schrijven.

De Nederlandse samenleving duldde met haar liberale houding verschillende theologische opvattingen naast elkaar. En dat is nu ook met de islam het geval. Hier moeten wij trots op zijn. Een morele en historische verantwoordelijkheid verplichten ons, ons open te stellen voor het belangrijkste theologische debat van dit moment, dat over de islam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden