'Rauwigheid van Osser bende zit al in de taal'

Dialect in films kan een meerwaarde hebben, maar is ook razend moeilijk. Cast en crew waren erop gespitst in NFF-openingsfilm 'De Bende van Oss'.

Houdoe. Dat is het woord waarmee elke niet-Brabander door de mand valt. Het is om te beginnen al 'hóudoe, en niet houdóe, legt acteur en Brabander Frank Lammers uit. En dan nog zijn de precieze klanken voor een Randstedeling amper na te bootsen. 'Mijn vrouw komt na elf jaar eindelijk een beetje in de buurt.'


In de openingsfilm van het Nederlands Film Festival De Bende van Oss klopt elke 'houdoe'. Regisseur André van Duren heeft vrijwel alleen maar Brabantse acteurs gecast, om dat probleem te ondervangen. 'Onze lijzigheid is moeilijk na te doen.'


Dan sta je als regisseur al 1-0 voor. Want dat is de grote moeilijkheid bij films in dialect of bij acteurs die met een accent praten: een deel van Nederland is gespitst op elke lettergreep. Dus dacht Van Duren lang na over het 'Algemeen Beschaafd Brabants' dat in de film wordt gesproken. 'Het is een manier van praten die mijn neefjes en nichtjes doodnormaal vinden en een niet-Brabander goed kan verstaan. En daarmee verdwenen de soms flinke regionale verschillen in de accenten van de acteurs al behoorlijk - want hoe zwaarder het accent, hoe groter de verschillen.'


De finesses werden geoefend bij Lammers 'aan de keukentafel' waar het door Van Duren gedeeltelijk fonetisch geschreven script 'een keer of honderd' werd doorgenomen. Op de set hielden Van Duren en Lammers het Brabants in de gaten; een geluidsman moest aan de bel trekken als het echt onverstaanbaar werd.


Veel werk, maar als neerlandicus heeft hij er ook plezier in, geeft Van Duren toe. Zijn televisiefilm Het verhaal van Kees (1989) was in het Twents, in Mariken (2000) speelde hij ook al met verschillende dialecten. Hij heeft geen seconde overwogen De Bende van Oss in Algemeen Beschaafd Nederlands op te nemen. 'Dat is toch alsof je Duitsers Frans laat praten? In Nederland wordt zo slordig met dialect omgesprongen. In films zie je gerust een broer en een zus van wie de een met een zachte g praat en de ander niet. Alsof dat er niet toe doet! Een accent zegt zoveel over je afkomst en wortels.' Dat geldt zeker voor Oss en omgeving. 'Die slordige manier van praten met veel alliteratie en assonantie erin zegt veel. Voor mij was het heel belangrijk dat in ieder geval de persoonlijk voornaamwoorden ge en gij erin zaten - het Brabants kent geen verschil tussen jij en u. Er zijn geen beleefdheidsvormen. En zo zit de onverschillige rauwigheid van de Osser bende dus al verborgen in de taal.'


Het gebruik van dialect is een makkelijke manier om het verhaal meteen een air van authenticiteit te geven en het is uiterst geschikt voor rauwe en realistische films. Dialectfilms gaan in tegen het vooroordeel dat dialect dom of boers is: hier is het iets om trots op te zijn. Vaak zijn de hoofdrolspelers mensen die zich niet in een keurslijf laten dwingen. Ze vormen een eigen wereld, buiten de maatschappij. Dat geldt voor de antiautoritaire Brabanders in De Bende van Oss, maar ook voor de pubers in New Kids Turbo en Wilde Mossels.


Voor acteurs is het geen handicap maar juist prettig. Met al die Brabanders op de set groeide volgens Van Duren het gevoel van 'wij tegen de Hollanders', dat in de film belangrijk is. 'En omdat veel acteurs teruggingen naar hun roots, kreeg hun manier van praten iets heel natuurlijks.'


Maar ook een vreemd dialect kan dienen als houvast, aldus Lammers, die al eens Zeeuw (Wilde Mossels) Amsterdammer (Nachtrit) en Limburger (Rundskop) speelde. 'Je hebt niet de ruimte om ook nog te zoeken naar intonatie bijvoorbeeld. Daarom ga je minder vals kleuren. En je kunt nog een stap verder gaan: Matthias Schoenaerts, die het als Belg op de set van De Bende van Oss al het moeilijkst had, verzon ook nog een manier van praten waarbij hij allerlei klinkers inslikt. Omdat hij zo druk is met die taal is hij precies die gesloten, angstaanjagende jongen die hij moet zijn.'


Met Schoenaerts speelde Lammers in Rundskop - ook te zien op het NFF. Het is een van de serie van Vlaamse accentfilms (De Helaasheid der Dingen, Aanrijding in Moskou) die niet alleen artistiek maar ook commercieel succesvol zijn. Ondertiteld en wel - de hoofdrolspelers zijn anders niet te verstaan. En dat is iets wat in Nederland toch een stapje te ver lijkt te gaan. 'Echt zwaar dialect wordt hier toch nog amper gesproken', vertelt Van Duren. 'Maar het is natuurlijk ook angst om in een regionaal hokje te worden geplaatst, en dat herken ik wel. Ik wilde een film over Brabant maken, maar voor heel Nederland.'


De Bende van Oss opent vanavond het Nederlands Film Festival. Het NFF duurt tot en met 30 september.

------------------------


Vlaams

De Belg Matthias Schoenaerts is op het NFF ook te zien in het Belgische Rundskop. Vlaamse regisseurs deinzen niet terug voor dialect, ook niet als de film moet worden ondertiteld.


------------------------


ANDERSTALIG

Black Butterflies (Paula van der Oest)


Carice van Houten spreekt Engels met een Zuid-Afrikaans accent in de biopic over dichteres Ingrid Jonker.


Rundskop (Michael R. Roskam)


Geen Antwerpenaar verstaat het Limburgs van de Vlaamse hormonenthriller Rundskop.


170 Hz (Joost van Ginkel)


Woorden worden er amper gebruikt in dit liefdesdrama - de twee dove tieners communiceren in gebarentaal.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden