Rauwe kreten domineren Deens islam-debat

Net als Nederland worstelt Denemarken met zijn multiculturele samenleving. Net als Nederland kent het land zijn aanslagen en incidenten, al zijn er geen doden gevallen.

'Ik kan nauwelijks goed communiceren met mijn eigen zoon, en dat is jullie schuld.’ Mohammed, die weigert rechtstreeks met journalisten te praten, valt boos uit tegen niemand. In het buurthonk van Rabarberlandet, een migrantenwijk in Denemarken, uit hij zijn woede op de Deense overheid.

Zijn zoon spreekt vloeiend Deens, heeft dat op school geleerd. Van Mohammed werd verwacht, toen hij jaren geleden naar Denemarken kwam, dat hij alleen maar zou werken. ‘Hard werken, daar ging het om. Niemand die zich om mij bekommerde. En nu deug ik niet. Alleen omdat ik moslim ben.’ Mohammed zwijgt weer en staart boos voor zich uit.

Denemarken worstelt net als Nederland met de multiculturele samenleving. Veel Denen hebben het idee dat de vrijheid van meningsuiting onder druk staat. Moslims hebben het gevoel dat ze ‘overal’ de schuld van krijgen.

Zelfs de koningin heeft zich in het debat gemengd. ‘We zijn de afgelopen jaren voor een uitdaging gesteld door de islam, wereldwijd en lokaal. Het is een uitdaging die we serieus moeten nemen’, zegt Margrethe II in een geautoriseerde biografie, waarin ze ‘haar’ moslims oproept de taal en cultuur te leren. Ze leest tegelijkertijd de autochtonen de les: ‘We hebben de zaken te lang op hun beloop gelaten, omdat we te tolerant waren of te lui.’

Ook Denemarken kent zijn aanslagen en incidenten, al zijn daarbij geen doden gevallen zoals in Nederland. Een joodse docent aan de universiteit van Kopenhagen die uit de koran citeerde, werd in elkaar geslagen. De bij haar woning geparkeerde auto van minister Rikke Hvilshøj van Immigratie en Integratie ging in vlammen op.

Een enkele parlementariër gaat alleen nog vergezeld van lijfwachten over straat. Na een krantenpagina vol politieke tekeningen over de profeet Mohammed in Jyllands Posten werden de kantoren van de krant bewaakt en dook een bedreigde tekenaar een paar dagen onder.

Denemarken heeft een van de strengste immigratiewetten van Europa. Sinds 2002 moeten bij ‘importhuwelijken’ zowel bruid als bruidegom minimaal 24 jaar zijn, de partner in Denemarken moet werk hebben en moet een borgsom storten voor toekomstige aanspraken op de verzorgingsstaat. Immigranten kunnen pas na zeven jaar een permanente verblijfsvergunning krijgen. Al die tijd hebben ze geen recht op een volledige uitkering. Asielzoekers worden teruggestuurd als de situatie in hun thuisland is verbeterd. Een immigrant die een misdrijf pleegt, wordt uitgezet.

De laatste aanscherping van het immigrantenbeleid: als het aan de centrum-rechtse regering van Anders Fogh Rasmussen ligt, moeten immigranten een loyaliteitsverklaring ondertekenen. Politicus Naser Khader moet er om lachen. ‘Ze doen maar.’ De maatregel schiet zijn doel voorbij, denkt Khader: ‘Het gaat er toch niet om wat je tekent, maar waar je in gelooft.’

Khader (42) is de knuffel-allochtoon van het Radikale Venstre, het Deense D66. Hij woont al dertig jaar in Denemarken, trekt vooral Deense kiezers en krijgt van immigranten nog wel eens het verwijt dat hij te Deens is. ‘Je kunt in het Midden-Oosten geboren zijn, naar de moskee gaan, democraat én Deen zijn. Ik vecht voor deze cocktail.’

Als de loyaliteitsverklaring er komt, is dat de zoveelste stunt van de populistische Dansk Folkeparti van Pia Kjærsgaard, vindt Jørgen Bæk Simonsen, arabist aan de Universiteit van Kopenhagen. De partij, met 24 van de 179 zetels de derde fractie in het parlement, bepaalt al jaren mede de agenda, omdat ze een sleutelpositie inneemt in een land dat vaak door een minderheidsregering wordt geleid. Het liberale Venstre, van Anders Fogh Rasmussen, kan niet zonder de steun van de populisten.

Naser Khader toert in het gezelschap van lijfwachten ‘door de provincie’. Hij ontvangt geregeld bedreigingen. Hij heeft een boek geschreven, Geloof tegen geloof. ‘Om te laten zien dat de wereld niet of zwart of wit is.’ Khader schreef het boek samen met dominee Katrine Lilleør. Die baarde opzien door voor te stellen dat de overheid voortaan de moskeeën financiert, zodat ze ook invloed heeft op wat er daar gebeurt. Voordat het tot een gesprek met haar komt, belt Lilleør af. Nee, ze is niet bang. ‘Maar ik neem liever geen risico’s, zelfs niet met een Nederlandse krant. Ik heb geen zin om ook met lijfwachten te moeten rondlopen.’

Het voorbeeld van Lilleør is precies wat Denemarken over zichzelf heeft afgeroepen, vindt arabist Simonsen. ‘Als je ziet op welke toon het debat wordt gevoerd, dan kan het niet anders dan dat zich dat tegen ons keert.’ Simonsen was vier jaar directeur van het Deense Instituut in Damascus. Toen hij vorig jaar terugkeerde trof hij geen ander Denemarken aan, ‘maar een gepolariseerd Denemarken. De stereotypen zijn onze werkelijkheid geworden,’

‘Als je hoort wat we tegenwoordig tegen elkaar zeggen dat deden we vijftien jaar geleden niet. De rechtse populisten hebben geen manieren meer - maar links heeft dat net zo gemakkelijk overgenomen. Alles wordt gezegd, we generaliseren alleen nog maar. Dan krijg je dus alleen maar fundamentalistische reacties. Van de islam zijn evenveel interpretaties mogelijk als van het christendom, maar dat vergeten we. We zijn alleen nog maar bang. We zien de wereld waarin we leven veranderen, hebben daar geen antwoord op. Je ziet het overal: politici komen alleen maar met hapklare brokken, met one-liners, maar daarvoor is de wereld veel te ingewikkeld.’

Niet alleen de politici zitten fout, vindt Simonsen, ook de media valt veel te verwijten. ‘Het niveau van de media is een structureel probleem. Sommige media zijn bezig met een systematische criminalisering en verdachtmaking van een aantal van onze medeburgers. Als je dat maar lang genoeg doet, wordt dat de waarheid. Maar zo is er geen debat meer.

‘We schreeuwen naar elkaar. Waar is de tijd gebleven dat, al waren we het niet met elkaar eens, we tenminste respect voor elkaar hadden. Ik krijg ook haatmails, die de inflatie van het debat bewijzen. Een haatmail sturen is makkelijk. We hoeven niet eens meer uit te leggen waarom je het niet met iemand eens bent. Als je weg blijft van het debat, maak je het debat dood.’

Flemming Rose, als chef kunstredactie van Jyllands Posten verantwoordelijk voor de omstreden cartoonisten-actie, stelt dat binnen de grenzen van de wet is gehandeld. ‘Als wij uit waren geweest op provocatie zou de ophef binnen een week voorbij zijn geweest. Maar dit debat duurt nu al maanden, het heeft iets geraakt wat blijkbaar dieper zit.’

Jyllands Posten is niet te ver gegaan, vindt Rose. Christenen zijn gewend aan satire over het geloof, moslims niet. ‘Dat betekent juist dat we daarover moeten praten. Zijn er grenzen aan de vrijheid van meningsuiting? Ja, maar die grenzen worden bepaald door de wet en daar houden wij ons als krant aan.

‘Als ik naar een moskee ga houd ik me aan de regels die daar gelden. Maar er is een kleine groep moslims die niet om respect vraagt, maar om onderwerping. Zij vinden dat ik me in het publieke domein als moslim dien te gedragen. Dat past niet in de seculiere maatschappij waarin wij in Denemarken leven. En dat mag ter discussie worden gesteld.’

In Rabarberlandet is het prima wonen, vindt Mohammed, die een beetje bijdraait. In de wijk, die officieel Inter Nørrebro heet, wonen 16 duizend mensen: 30 procent Denen, 40 procent van Arabische afkomst en 30 procent ‘anderen’.

De naam, Rabarberland, is een voorbeeld van Deense humor en slaat op een wijk die al 150 jaar functioneert als immigratiewijk: eerst voor boeren die vanuit Jutland en Funen naar ‘de grote stad’ trokken en sinds de jaren zestig, zeventig voor immigranten uit het buitenland.

Het is nog steeds hetzelfde verhaal, zegt Flemming Ohm, sociaal werker. De wijk is een achterstandswijk. De werkloosheid ligt aanzienlijk hoger dan elders in het land: 30 procent tegen 8. ‘We willen een schone, vrolijke buurt om in te wonen en dat begint te werken.’

Ohm wijst naar het plein waar een tijdelijke schaatsbaan is aangelegd. ‘We zijn een multiculti-wijk en wij accepteren dat. Maar de politiek wil niet dat we multiculti zijn. Er wonen hier 48 verschillende nationaliteiten. Er wonen hier ook een paar criminelen. Er worden hier ook drugs verkocht. Maar dat heeft niets met zwart of wit te maken, want welke grote stad heeft die problemen niet?

‘Twee jaar geleden kwam een Italiaanse toerist hier drugs kopen. Hij werd beroofd en vermoord door twee jonge Turken. De moslims kregen de schuld, en iedereen uit Rabarberlandet was crimineel. Dan verbaast het mij niets meer dat mensen weigeren aan welk debat dan ook mee te doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden