Rauw isolement in Spaanse meestertekeningen

'Tekenen is de ziel en het leven van schilderen; zonder dat zou de schilderkunst schoonheid noch beweging hebben', schreef Francisco Pacheco, de leraar en schoonvader van Vzquez in 1649....

Wieteke van Zeil

Het zijn er nog geen vijftig, alle Spaanse tekeningen uit Nederlandse collecties die daar nu te zien zijn. En dat komt niet alleen omdat ze nou eenmaal niet in handen van Nederlandse verzamelaars terecht zijn gekomen. Er zi¿jn er gewoon niet zoveel.

Best vreemd. Want van de vroegste tekening, een zestiendeeeuwse Leda en de zwaan in een dramatische draai, gekopieerd van het klassieke beeld van de Laocooep, tot de krasserige eind-negentiende-eeuwse tekeningen van galopperende ruiters (als te snel genomen foto's) zijn de werkjes intrigerend.

Jarenlang werd gedacht dat er nauwelijks getekend werd in Spaanse ateliers. Terwijl tekeningen in Noord-Europa en Italiet visitekaartje waren van de kunstenaar, die daar dan ook fervent werden verzameld. Maar het is nu juist het verzamelen wat niet gebeurde in Spanje. Spaanse kunstenaars hadden minder maatschappelijke status dan hun Italiaanse, Vlaamse en Nederlandse collega's, en voor Spaanse verzamelaars hadden tekeningen al helemaal geen waarde. Wat er nu over is, is mazzel.

Uit die overblijfselen is moeilijk op te maken wat er nou zo Spaans is aan de meestertekeningen. Daarvoor is de selectie te willekeurig. Bovendien ontbreken belangrijke kunstenaars als Vzquez en Zurbar Toch is het Spaanse gevoel voor drama zichtbaar. Heftig licht dat door de donkerte breekt, maar zonder dat het hysterisch wordt. Zoals in de ene tekening van Bartolomurillo, Caritas Romana die met de zogende bejaarde aan de borst van Vrouwe Liefdadigheid toch altijd iets abjects heeft. Eigenlijk heeft Murillo stevige zonnestraal getekend in een donker gebouw: muren en figuren staan er vooral om dat licht te laten zien, en die schaduw te slaan.

Hier en daar is een uitgerekte figuur te zien met lang lijf en klein hoofd de spirituele overdrijving zoals die ook in de schilderijen van El Greco en Goya te zien is. Maar wat na vijftig Spaanse tekeningen het meest bezinkt, is een gevoel van rauw isolement. En het zijn toch de groten die dbeeld hebben neergezet. 'Spagnoletto tainted /his brush with all the blood of all the sainted', dichtte Lord Byron in Don Juan over Jusepe de Ribera, en het flitst door je hoofd als je naar de walgelijke martelsc in fijne dunne lijntjes kijkt. Des te ijziger, omdat het dit keer geen verheven heilige is maar een ordinaire, misschien wel dagelijkse terechtstelling van een crimineel. Het soort voorstelling waarin ook Goya goed was: een donkere inktvlek vol pijn, omdat er mensen vechten, martelen en doodgaan. Van een catfight tussen twee vrouwen tot een desperate oude man op zijn knie Midden op een groot wit vel staan die lijnen en vlekken daar desolaat, de pijn nog eenzamer te maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden