Rare vormen met een moeilijk verhaal

De panter is van huis uit een beetje gehandicapt. Vóór zijn geboorte is zijn staart heel klein, als een puntje, en dat staartje heeft een geringde vacht....

Eric Hendriks

Nee, dan de genetkat. Díe heeft als ongeborene al een behoorlijk grote, rechte staart, ook met ringen. Als het beest opgroeit, hoeft zijn achterste lichaamsdeel niet zoveel te groeien dat er vlekken ontstaan. Hij houdt de ringen op zijn staart dus.

Zebra's hebben ook zoiets. Vroeg vastgelegde streepjespatronen groeien, rekken uit en vormen de dikke strepen van bijvoorbeeld bergzebra's. De smallere strepen van de grevyzebra zijn later ontstaan.

Maar waartoe dienen deze patronen? Dat wordt niet uitgelegd op de tentoonstelling Vormkracht, een noodzakelijk toeval, in het Zoölogisch Museum in Artis, Amsterdam. Alleen de uitleg over het ontstáán van deze vlekken en strepen - zie hierboven - hangt er, naast twee flinke vitrines waarin opgezette panters, zebra's en andere dieren staan opgesteld.

Verwacht op deze expositie dus geen verhalen over flora en fauna die passen bij hun omgeving, schutkleuren aannemen, of sprekend op andere dieren of planten lijken. De tentoonstelling laat alleen vormen zíen en probeert de vraag te beantwoorden hóe die ontstaan.

Dat is geen sinecure. Generaties onderzoekers hebben hun tanden stukgebeten op deze materie. Hoe komt het dat uit een rond eitje uiteindelijk een kikker voortkomt, met al zijn rare uitsteeksels als poten en kop? Natuurlijk, dat zit in het erfelijk materiaal dat al in de eicel ligt opgesloten, weten we vooral sinds de ontdekking van het DNA-molecuul in 1953. Maar hoe werkt dat dan?

Al bij de eerste delingen van de bevruchte eicel wordt de basis gelegd voor de vormen, luidt een antwoord. Dan krijgt elke cel zijn eigen, specifieke (verdeling van) eiwitten mee. Die verschillen leiden mede tot specialisatie van cellen in bijvoorbeeld poot- of hersencellen. Een ingewikkeld samenspel tussen genen en eiwitten hoort daarbij. Het proces bewerkstelligt bijvoorbeeld dat bij fruitvliegjes de kop-, romp- en achterlijfgenen keurig achter elkaar komen te liggen.

Andere verklaringen voor het ontstaan van vormen liggen op het terrein van de wiskunde. Volgens onderzoekers uit dat vak kunnen vormen ontstaan uit 'chaos', een doorbreking van evenwicht, vergelijkbaar met een steen die in stilstaand water wordt geworpen. Zo'n steen kan het optreden van bepaalde chemische stoffen zijn, eiwitten bijvoorbeeld, waarvan sommige reacties bewerkstelligen en andere die juist afremmen. De verdeling van donker pigment over een beestenvacht kan daarvan het resultaat zijn.

Boeiende geschiedenissen, dat wel, maar geschikt voor een tentoonstelling? De samenstellers van Vormkracht, een noodzakelijk toeval hebben het gecompliceerde theoretische verhaal achter de vormen grotendeels opgeborgen in teksten die in het midden van de tentoonstellingszaal te raadplegen zijn. Het lezen ervan vergt al heel wat van de bezoekers.

Maar bovendien is er wel érg veel verbeeldingskracht nodig om de verbrokkeld gebrachte en incomplete theorie, als die al tot de bezoeker doordringt, in verband te brengen met de tentoongestelde objecten. Objecten als de koralen - een hele wand vol -, de kegelslakken, de pauw met gespreide veren en de ramshoorn, waarvan de spiraalvorm sprekend lijkt op het binnenste van een margriet.

Kortom, geen tentoonstelling voor een gezellig uitje, zeker niet met kinderen. Wie er toevallig terechtkomt - bezoekers komen er als ze de bovenste gang van het Aquarium helemaal door lopen - zal niet spontaan herkennen met wat voor expositie hij te maken heeft.

Wie het aan de weet kómt, na kennisneming van al het theoretisch geweld, kan vlakbij gelukkig wél van de inspanning bekomen, op een aardig tentoonstellinkje in een zaaltje om de hoek.

Deze permanente expositie heet Biologisch reveil en behandelt de opkomst van de natuurbescherming in Nederland aan het begin van de vorige eeuw. De grondleggers daarvan, Eli Heimans en Jac. P. Thijsse, staan er centraal. Er zijn prachtige exemplaren van Thijsses natuuralbums te zien, mét plaatjes van Verkade, en er liggen attributen waarmee natuurvorsers vroeger het veld in gingen, zoals een te camoufleren veldkijker. Aan het eind is er Heimans' Diorama, een kunstmatig duinlandschap dat de bezoeker rust geeft dankzij zijn natuurgetrouwe vormgeving.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden