Ranzig gewelddadig

Bijna 40 jaar na The Exorcist laat William Friedkin met de gitzwarte, nietsontziende redneckkomedie Killer Joe zien dat hij nog meetelt.

Het is meteen duidelijk: dit is zijn show. Op het moment dat regisseur William Friedkin de ruimte met wachtende journalisten binnenkomt - met de kalme scenarist en toneelschrijver Tracy Letts in zijn kielzog - begint hij te entertainen. Buongiorno!, roept hij enthousiast, als hij gaat zitten.


Al een dag eerder bleek de energie van de 77-jarige regisseur jaloersmakend. Tijdens de persconferentie van Killer Joe liet hij zien dat hij met humor en anekdotes een zaal vol journalisten om zijn vinger kan winden. 'Dank voor het komen', zegt hij nu. Een interview? Dit voelt hoe langer hoe meer als een audiëntie.


Wie nog dacht dat Friedkin vermoeid of blasé zou zijn na een carrière van decennia, die maar in de schaduw blijft staan van zijn vroege successen The French Connection (1971) en The Exorcist (1973), heeft het mis. Als het hem al dwarszit dat hij nooit zo succesvol werd als tijdgenoten Francis Ford Coppola en Steven Spielberg, dan weet hij dat goed te verbergen. Juist dat is ook de reden dat hij vooral lijkt te doen waar hij zin in heeft: zijn film-cv is een mengelmoes van genres, commerciële successen, flops en arthousefilms, waar journalisten geen rode draad in kunnen ontdekken en die hij even gemakkelijk op een laag pitje zet omdat hij een opera wil regisseren.


En nu heeft hij zin om te praten over Killer Joe, alweer zo'n film die in geen hokje te plaatsen valt. Het is een nietsontziende gitzwarte redneckkomedie, naar het scenario van toneelschrijver en Pulitzer Prize-winnaar Letts. In de film huren een vader en zoon een huurmoordenaar in om hun moeder/ex-vrouw te vermoorden voor het verzekeringsgeld. De ingehuurde Joe ontpopt zich hoe langer hoe meer als een complete psychopaat.


'Dit script zag ik meteen helemaal voor me; ik hoefde het alleen maar te vangen. Dat doe ik dan zo goed als ik kan. Er bestaat een perfecte versie van Killer Joe in mijn hoofd, maar ik heb nog nooit een film gemaakt zoals ik die in mijn hoofd had.'


In Killer Joe laat u weer alles zien. Hoe belangrijk is het voor u om seks en geweld openlijk te tonen? Zonder dat u nadenkt over de eventuele verkoopbaarheid van de film?

(lange stilte) 'Ik heb de film gemaakt zoals ik dacht dat hij gemaakt moest worden. Andere regisseurs waren waarschijnlijk nog veel verder gegaan, zeker als ze deze acteurs tot hun beschikking hadden, die bijna geen grenzen kennen.'


'En wat de commercie betreft: als ik voor een betere 'rating' fragmenten moet schrappen die het verhaal niet beïnvloeden, dan doe ik dat.


'Met Cruising zijn we wel vijftig keer naar de filmkeuring geweest voordat we eindelijk een R-rating kregen - wat betekent dat kinderen naar binnen kunnen met een meerderjarige. Maar we knipten slechts een paar minuten uit het verhaal en schrapten vooral hardcore homoseksuele seksscènes. Een minuut of veertig in totaal.'


Heeft u die nog ergens liggen eigenlijk?

'Ik vermoed dat een editor die achterover heeft gedrukt. Ze zullen wel ergens in een garage liggen. Het is een van de heilige gralen van verloren gewaande stukken film: je hebt het originele einde van de Magnificent Ambersons, het originele einde van 8¿ en de seksscènes uit Cruising.' (lacht)


Uw films zijn moreel vaak ambigu en hebben eigenlijk nooit een afgerond einde. Test u daarmee hoe ver je kunt gaan bij het publiek, speelt u een spelletje?

'Luister, zo sta ik tegenover het publiek: ik wil het helemaal niets vertellen of leren. Op zijn eigen, zoete manier is dit entertainment. Het is drama. Er zijn geen afgeronde eindes en antwoorden in het echte leven, dus waarom zou cinema die moeten geven? Die moet juist vragen stellen. Killer Joe stelt vragen over de menselijke natuur waar ik ook geen antwoord op heb: ik ken mezelf nog niet genoeg om ook het gedrag van anderen te verklaren.'


Killer Joe heeft de typische energie die uw films hebben. Volgens acteur Emile Hirsch ligt dat aan uw werkwijze: u houdt er een moordend tempo op na op de set.

Letts: Mag ik een verhaal vertellen? Voor To Live and Die in L.A. drukte Billy (William Friedkin, FS) hoofdrolspeler William Peterson een wapen in zijn hand en liet hem wat heen en weer rennen door de terminals van het vliegveld in Los Angeles. Toen William daarna de film Manhunter maakte met Michael Mann moest hij opeens dertig keer een waterfles pakken. Dertig shots van een hand en een waterfles! Het was precies het omgekeerde van werken met Billy, zei hij.


Friedkin: 'Spontaniteit vind ik belangrijker dan perfectie. Mocht er een lamp vallen en er is niemand geraakt, dan ga ik gewoon door. Ik vraag de acteurs - ervaren of niet - ook altijd zich in te beelden dat ze op een podium staan. Ze moeten het in een keer goed doen; ze hebben één kans. Zorg dus dat je je tekst kent en weet waar je moet staan. De keren dat ik wel veel takes moest doen, was toen ik een acteur verkeerd gecast had en probeerde de boel te redden. Maar dan kun je een scène blijven herhalen en lukt het nooit. Dus dan geef ik het na een take of zeven op.'


Hoe stimuleert u acteurs hun grenzen te verleggen?

'Eerst moet je uitzoeken wat hun grenzen zijn. Dat heb je bij de eerste ontmoeting wel door. Elke acteur vraagt zijn eigen aanpak. Sommige acteurs moet je behandelen als kinderen, heel omzichtig. Tegen Gina Gershon (die de vaders tweede vrouw speelt in Killer Joe, FS) schreeuwde ik juist. 'What the fuck are you doing?!' Gewoon, om haar op de kast te jagen, want haar rol is eigenlijk de moeilijkste. Ze wordt in elkaar geslagen, vernederd - dat is niet eenvoudig voor een actrice. Dat is lastiger dan Shakespeare. Gina daagde me voortdurend uit, wilde steeds weten hoe ver ik haar zou laten gaan. En, zo liet ik haar weten: tot het bittere einde.'


Dat resulteerde in de ranzige, gewelddadige climax van Killer Joe: een instantklassieker waarbij de ene helft van het publiek zich walgend afkeert en de andere helft stiekem moet lachen. Zonder te veel te willen verklappen: een kippenpootje wordt daarin wel heel creatief ingezet als 'hulpmiddel'.


Eet jij nu nog wel eens kip bij een fastfoodketen?

'Oh, dat at ik al nooit. Je wordt er erg dik van.'


Film-cv Friedkin

1967 Good Times


1968 The Birthday Party


1968 The Night They Raided Minsky's


1970 The Boys in the Band


1971 The French Connection


1973 The Exorcist


1977 The Sorcerer


1978 The Brink's Job


1980 Cruising


1983 The Deal of the Century


1985 To Live and Die in L.A.


1987 Rampage


1990 The Guardian


1994 Blue Chips


1995 Jade


2000 Rules of Engagement


2003 The Hunted


2007 Bug


2011 Killer Joe


The Exorcist 2? Een belediging

Een vervolg maken op een van zijn films? Friedkin moet er niet aan denken. Alles wat hij wilde zeggen over de personages is immers al gezegd. Wat vindt hij dan van de vervolgfilms op The Exorcist? 'Nooit gezien. Waarom zou ik? Ik heb een poging gedaan om The Exorcist 2 te bekijken: een film van mij werd toevallig in hetzelfde laboratorium bewerkt; ze vroegen of ik een stuk wilde zien. Ik heb er tien minuten naar gekeken en ik vond het een ramp, vreselijk. Degene die het vervolg maakte, geloofde duidelijk niet in het verhaal. Hij probeerde te laten zien dat de originele film een hoop onzin was. Een belediging.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden