Randstad kan het hebben, Delfzijl is de pineut

Vaals, Goes, Zandvoort, Terneuzen - het zijn allemaal gemeenten die het zwaar zullen krijgen als ze volgend jaar taken van het Rijk moeten overnemen. En ze zijn niet de enige, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant.

De gemeenten met financieel de zwakste schouders krijgen de zwaarste lasten te dragen als zij volgend jaar verantwoordelijk worden voor allerlei zorg aan hulpbehoevenden. Nu hebben die zwakke gemeenten al met een grote vraag naar zorg te maken en die zal sterk stijgen door de vergrijzing van hun inwoners.


Maar de gemeenten hebben grote moeite erachter te komen wat hen precies te wachten staat. In hoeverre treft die enorme decentralisatieoperatie hen? En krijgen ze wel genoeg geld erbij van het Rijk als die allerlei taken, regelingen en voorzieningen overhevelt van het nationale naar het lokale niveau?


In dit vacuüm van onzekerheid zijn overal in Nederland lokale politici nu aan het onderhandelen. Ze moeten colleges van burgemeester en wethouders vormen. De decentralisatie is het belangrijkste onderwerp, maar het is ook een hoofdpijndossier, want eigenlijk weten de onderhandelaars niet wat er op hen afkomt zodra het college van B en W is gevormd.


Veel hangt daarom af van het budget dat juist deze gemeenten in de toekomst krijgen voor de zorg en voor andere taken die van Rijk naar gemeenten worden overgeheveld. Voor die zogenoemde decentralisatie trekt het kabinet volgend jaar 16 à 17 miljard euro uit, waarvan 9 miljard voor zorg. Veel gemeenten maken zich grote zorgen of dat geld wel naar rato van hun problemen wordt verdeeld.


In mei krijgen ze hun budget voor de komende jaren te horen. Maar dat bedrag is gebaseerd op de uitgaven in de afgelopen jaren en houdt geen rekening met de stijgende kosten voor gemeenten met een vergrijzende bevolking.


Het kabinet wil dat gemeenten hoe dan ook zorg verlenen. De zorg mag niet stoppen omdat het budget op is. Als de vraag stijgt, de kosten voor de gemeente oplopen en het budget ontoereikend is, moeten gemeenten dat bijpassen door bezuinigingen op de zorg of andere terreinen. Dit dreigt door de vergrijzing met name in gemeenten die nu al financieel krap zitten.


De gemeenten waarvoor de problemen zich zullen opstapelen - veel nieuwe taken erbij, vergrijzende bevolking en slechte financiële positie - liggen vooral in het noorden en oosten van Nederland en in Zeeuws-Vlaanderen en Zuid-Limburg. Het economisch motorblok van Nederland, de Randstad, loopt door de leeftijdsopbouw van de inwoners en door de schulden per gemeente relatief weinig risico door de nieuwe taken die ze van het Rijk krijgen.


De toptien van gemeenten die op de drie factoren het slechtst scoren, wordt aangevoerd door Delfzijl. Daarna volgen onder meer Vaals, Goes, Coevorden en Winterswijk - allemaal gemeenten in de periferie. Gemeenten waarvoor juist geldt dat ze er zowel financieel goed voorstaan als weinig met decentralisatie te maken krijgen, zijn gemeenten die ook bekend staan door hun welvarende inwoners zoals Wassenaar, Rozendaal, Laren en Bloemendaal.


Dit blijkt uit onderzoek van de Volkskrant in samenwerking met het Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten (King). King is het 'datacentrum' van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Het heeft reeksen gegevens verzameld over het gebruik van zorg die gemeenten op hun bord krijgen. 'Wij willen gemeenten laten zien waarmee ze te maken krijgen. Hoe problemen in hun gemeente en hun wijken zijn geconcentreerd', zegt Tof Thissen, directeur van King. Hij spreekt over een stapelingsmonitor waarin te zien is hoe het gebruik van regelingen zich per wijk of postcode 'opstapelt'.


In Kerkrade zal de burger meer zelf moeten doen

In één keer hevelt het Rijk talloze taken over naar gemeenten. Maar de ene gemeente krijgt daar meer mee te maken dan de andere. Want niet elke gemeente en haar inwoners hebben evenveel te maken met bijvoorbeeld jeugdzorg, sociale werkplaatsen, bijstand en langdurige zorg.


Voor deze kaart (hierboven) is geturfd hoeveel regelingen, die van Rijk naar gemeente worden overgeheveld, elke inwoner in elke wijk van elke gemeente ontvangt. Hoe donkerder de kleur, hoe meer 'decentralisatie' de gemeente voor de kiezen krijgt.


De gegevens komen van King, het databureau van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. King inventariseerde het gebruik van 25 regelingen en voorzieningen, de Volkskrant haalde de 'gedecentraliseerde regelingen' eruit.


Een gemeente zoals Staphorst zit aan de lage kant van decentralisatie. Grofweg één op de tien inwoners geniet een regeling die nu nog wordt uitgevoerd door het Rijk en na 2015 door de gemeente. Het gaat daarbij vooral om de Wet tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten, WCTG. Op deze inkomenssteun wordt sterk bezuinigd. Een klein deel van het huidige budget, 1,5 miljard euro, wordt overgedragen aan gemeenten. Deze bezuiniging treft Staphorst straks dus hard.


Heerlen en Kerkrade zitten aan de andere kant en krijgen volop met de decentralisatie te maken: bijna één op de vier inwoners heeft te maken met een te decentraliseren taak.


Wethouder van financiën in Kerkrade, Dion Schneider (VVD), moet tegelijkertijd bezuinigen als de decentralisatie doorvoeren. De bezuiniging van 40 procent op de hulp in het huishouden is bijvoorbeeld 'zeer substantieel'. 'Meer doen met minder', moet het credo worden in Kerkrade.


'We zullen een groter beroep moeten doen op de eigen kracht van de burger', stelt Schneider. Maar hoe groot is onzeker. Want de sleutel waarmee het Rijk het geld over de gemeenten gaat verdelen, is ongewis. Eerdere 'verdeelsleutelervaringen' waren voor Kerkrade niet positief. 'Er werd onvoldoende rekening gehouden met de sociaal-economische positie van de burgers in dit deel van Limburg.' Gevolg: een groter beroep op eenmalige uitkeringen en meer druk op de gemeente.


Voor Laren is de 'grijze druk' het hoogst

Decentralisatie hangt nauw samen met de leeftijd van de bevolking van een gemeente. Want de regelingen die worden overgeheveld, belasten de gemeente meer naarmate de bevolking ouder is. Dat komt met name door de overheveling van langdurige zorg - vaak is dat ouderenzorg.


Deze kaart laat de verhouding zien van het aantal 65-plussers ten opzichte van het aantal personen tussen de 20 en 65 jaar. In Laren is de grijze druk het hoogst: ruim 54 mensen ouder dan 65 op elke honderd 20 tot 65-jarigen. Hoe donkerder de kleur, hoe ouder de bevolking.


De mate van vergrijzing is zowel een indicator voor nu als voor de nabije toekomst. Voor een gemeente als Almere zal het nog een tijd duren voordat een oudere bevolking in combinatie met gedecentraliseerde taken financiële problemen veroorzaakt. Omgekeerd zal een 'oude' gemeente steeds grotere moeite hebben om in de toekomst de overheveling van taken op te vangen.


Vergeleken met de eerste decentralisatiekaart valt op dat grijze druk overeenkomt met het zwaartepunt van de decentralisatie. De Randstad is relatief jong en heeft relatief het minst met de overheveling van taken te maken. Andersom is de grijze druk groot in vooral het oosten en noorden en daar worden ook meer taken naartoe overgeheveld. Een ongunstige samenloop van omstandigheden.


De gemeente Stadskanaal krijgt het het zwaarst voor de kiezen. Daar slaat de vergrijzing bijna net zo hard toe als de decentralisatie. 'Alles komt tegelijk', zegt wethouder Jan-Willem van de Kolk (PvdA). Hij maakt zich zorgen.


De risico's van de overheveling van taken zijn groot en Van de Kolk is vooral bang dat zijn gemeente daar onevenredig het slachtoffer van is. 'Wij kijken met argwaan naar de verdeling van het geld. Plattelandsgemeenten zouden het weleens kunnen afleggen tegen de krachtige lobby van de grootste gemeenten.' Voor Stadskanaal, met veel ouderen, veel personen die in een sociale werkplaats aan de slag zijn en een laagopgeleide bevolking, kunnen de gevolgen ernstig zijn, vreest de wethouder.


Maar Delfzijl staat er het slechts voor

Bij het overhevelen van taken komt er ook geld mee van Rijk naar gemeenten. Die laatste klagen: de zak geld is te klein. Logisch, want de decentralisatie is ook een bezuiniging. De gezamenlijke uitgaven in de toekomst van alle gemeenten samen is minder dan wat het Rijk nu in z'n eentje uitgeeft.


Deze kaart toont de financiële positie van gemeenten naarmate er sprake is van een tekort of overschot op de begroting per inwoner. Hoewel de regionale spreiding minder duidelijk is dan die van de eerste twee kaarten, is er een significant verband tussen de financiële positie van een gemeente en de mate waarin daar decentralisatie toeslaat. Van de 100 gemeenten die er financieel het slechtst voorstaan, zijn er 42 die in de bovenste categorie van het aantal overgehevelde taken zitten.


Een gemeente die al flink rood staat, is de pineut als er ook nog veel overgehevelde taken op haar afkomen. Helemaal problematisch is het als de bevolking ook nog sterk is vergrijsd. In de toptien van gemeenten waarvoor alledrie geldt, staat Delfzijl bovenaan. Die gemeente staat er dus het slechtst voor. 'We zijn dan wel voorbereid op die decentralisatie, maar we hebben zorgen over de financiering', zegt wethouder van financiën Thea van der Veen (PvdA) van Delfzijl.


Hoeveel geld de gemeente krijgt om al die overgehevelde taken op te vangen, is ook Van der Veen onduidelijk. 'Er wordt een homogene deken over Nederland gelegd, waardoor iedereen evenveel krijgt. Terwijl wij hier in Noordoost-Groningen met veel meer problemen te maken hebben dan andere gemeenten.'


Het Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten (King) verzamelt gegevens voor gemeenten over de nieuwe taken die ze volgend jaar krijgen. De Volkskrant heeft daar gegevens over de financiële positie van gemeenten naast gelegd. Deze gegevens zijn verwerkt in kaarten. Die tonen het aantal regelingen waar nu per duizend inwoners een beroep op wordt gedaan, de mate van vergrijzing en de schuld per inwoner. De kaarten zijn ook te raadplegen op volkskrant.nl/gemeenten, de gegevens van King staan op waarstaatjegemeente.nl.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden