PFAS-chemicaliën Demonstrerende bouwers

Rampjaar 2019 voor de bouw: nu ook nog minuscule chemische deeltjes

Bij milieu- en afvalbedrijf Attero in Tilburg wordt nog maar weinig grond verwerkt. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het dreigt een dramatisch jaar te worden voor de bouw. De stikstofcrisis raakt de sector hard, maar mogelijk nog verwoestender is een nieuwe richtlijn over minuscule chemische deeltjes. Woensdag trekt de bouw naar het Malieveld.‘Dit is te zot voor woorden.’ 

Het is rustiger dan anders bij de Tilburgse vestiging van milieu- en afvalbedrijf Attero. De grondberg die hier ligt, behoort weliswaar tot de hoogste punten van Noord-Brabant, maar veel grond wordt er niet meer aangevoerd. Manager mineralen Hans Boer van Attero weert de meeste vrachtwagens. Noodgedwongen, zegt hij.

Reden, de nieuwe tijdelijke richtlijn voor mogelijk met PFAS-chemicaliën vervuilde grond. Die is zo streng, dat in heel Nederland de bouw van wegen is stilgevallen, vaargeulen niet meer worden uitgebaggerd, natuurgebieden niet meer heringericht worden, dijkversterkingen voorlopig zijn gestaakt en baggerprojecten op de lange baan worden geschoven. Allemaal uit vrees voor PFAS, een groep van ruim zesduizend chemicaliën die onafbreekbaar zijn en die de gezondheid van mensen kunnen schaden. Maar daarover later meer.

Bij Attero is in principe alle grond welkom, zegt Boer. Schone grond wordt opgeslagen en kan zo weer de deur uit voor storting op een nieuwe plaats. Matig vervuilde grond kan weer weg voor hergebruik in bijvoorbeeld een geluidswal. En vervuilde grond wordt gereinigd, in een wasstraat of door verhitting. Nu Attero wordt geconfronteerd met die nieuwe PFAS-norm rekent Boer nauwelijks meer op schone grond.

‘Het PFAS-gehalte in ons bloed is hoger dan die maximale norm voor de grond’, zegt hij. ‘In vrijwel alle grond vinden we wel wat, zelfs in de ondergrond van een Drents natuurgebied. En zelfs in grond die onder de betonvloer uit 1923 van een woning in Rotterdam uitkwam. Terwijl PFAS-verbindingen toen nog niet werden gemaakt. Je bent ook erg gevoelig voor externe invloeden. Gebruikt een tester een verkeerde handschoen bij het innemen van een grondmonster dan kan de score al positief zijn.’

En dan is voor Boer ook nog het probleem met de afvoer van het water. ‘We hadden geen norm voor de lozing van water met PFAS erin.’ Maar uit vrees dat hij straks verantwoordelijk wordt gesteld voor de gevolgen van afwatering van PFAS-water houdt hij ‘de poort dicht’.

In Klundert ligt de bouw stil van woningen op de zogenoemde Bult van Pars, waar ooit een oliemolen stond. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Een historische oliemolen

Even verderop, in Klundert, ligt de bouw stil van nieuwe woningen op de zogenoemde Bult van Pars. Op de historische locatie draaide ooit een olie­molen. Nu is de plek afgezet met bouwhekken. Voor het bouwrijp maken zou al veel grond moeten zijn afgevoerd. Maar aannemersbedrijf Van Esch kan de grond niet meer kwijt, vertelt commercieel directeur Willy den Ouden. ‘De grond was geschikt om de Dassenplas bij Bergen op Zoom minder diep te maken. Door de nieuwe PFAS-regels is die mogelijkheid er voorlopig niet meer. En misschien wel voorgoed. De gemeente is nog aan het vergaderen over een oplossing voor de situatie.’

In de Verenigde Staten bestaat al sinds de eeuwwisseling onrust over de schadelijkheid van PFAS-stoffen, bijvoorbeeld door hun aanwezigheid in drinkwater. Ze worden er de ‘eeuwige chemicaliën’ genoemd. Het is de verzamelnaam van een toxische, onafbreekbare chemische stofgroep, met meer dan zesduizend chemicaliën. Het zijn ijzersterke verbindingen – in vaktermen poly- en perfluoralkylstoffen (fluorkoolwaterstofverbindingen) – waarvan de eerste werden ontdekt en ontwikkeld rond 1940. Toegepast zijn ze hitte- en zuurbestendig en waterafstotend. Ze werden razend populair. Bijvoorbeeld voor het teflon in pannen, het betere schuim in brandblussers, autopoetsmiddel, bakpapier, pizzadozen, make-up, verf, de waterwerende laag in kleding en talloze andere toepassingen.

Maar ze hebben hun keerzijde: via de producten of de uitstoot van fabrieken komen PFAS in minuscule deeltjes in grond en water terecht. Ze verspreiden zich makkelijk , zelfs via de lucht. En eenmaal in het milieu, blijven ze daar voor eeuwig. En stapelen ze zich op. Niet alleen in de grond, maar ook in het menselijk lichaam.

Het wordt steeds duidelijker dat chronische blootstelling aan deze perfluorverbindingen kan leiden tot ziekten, van een verhoogd cholestrolgehalte tot nier- en teelbalkanker en verminderde werking van vaccinaties tegen bijvoorbeeld mazelen. Mensen kunnen de stoffen binnenkrijgen door het eten van vis, vlees of groenten.

De noodmaatregel

Na onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) over het risico van PFAS verstuurde staatssecretaris Stientje van Veldhoven op 8 juli een brief met de aankondiging van een ‘Tijdelijk Handhavingskader’ voor PFAS-stoffen in grond. In afwachting van verdere onderzoeken, die nog meer dan een jaar kunnen duren, nam de staatssecretaris het zekere voor het onzekere. Elke kilo grond en bagger die wordt verplaatst mocht voortaan niet meer dan 0,1 microgram van die ‘zeer zorgwekkende stoffen’ bevatten. Per 1 oktober is die PFAS-grens definitief.

In de bouw ontstond direct paniek. Vrijwel iedere kilo grond van een afgegraven bouwlocatie of uitgebaggerde rivierbodem bevat meer dan die minuscule hoeveelheid. En die grond kunnen ze niet meer kwijt of alleen tegen een hoog tarief. Wie grond wil laten testen, loopt aan tegen wachtlijsten bij grondlaboratoria, die niet waren voorbereid op de PFAS-maatregel.

De maatregelen kwamen boven op de problemen in de bouw bij het aanvragen van vergunningen. Die worden geweigerd als de neerslag van bij die werkzaamheden vrijkomende stikstof in natuurgebieden niet wordt gecompenseerd. Wat neerkwam op een streep door talloze projecten.

Enkele voorbeelden van vertraagde, stilgelegde of uitgestelde projecten

WEGEN: De aanpak van de ringweg Zuid van de stad Groningen. De verbetering van snelweg N3 tussen Papendrecht en Dordrecht.

WONEN: Een baggerproject in woonwijk Vijfhoek in Deventer. Woningbouw- en natuurproject Groenewoud in Kortenhoef.

NATUUR EN MILIEU: Een natuurproject in het Markermeer aan de Houtribdijk. De herinrichting van het Geleenbeekdal in Sittard, waar onder andere de loop van de Geleenbeek wordt aangepast en een stadspark gerestaureerd. De ontpoldering van de Hedwigepolder in Zeeland. Afgegraven grond wordt niet afgevoerd voor hergebruik. De ruiming van het vervuilde terrein van TUF Recycling in Dongen na een grote brand.

WATER: Het uitbaggeren van de vaargeul in rivier de Waal. De aanleg van een containerhaven in Waalwijk. De bouw van een nieuwe sluis bij Terneuzen. De dijkversterking bij Marken. De vervanging van de Zaanbrug bij Wormer.

Op naar Den Haag

Als we de nieuwste milieunormen moeten geloven, is Nederland één grote afvalbult en kunnen we beter met z’n allen verhuizen, zegt Klaas Kooiker, specialist in het werken met grond. De aannemer uit Staphorst is met de actiegroep Grond in Verzet een van de initiatiefnemers van de demonstratie van woensdag in Den Haag. ‘We willen allemaal meewerken aan een beter milieu’, zegt hij. ‘We werken nu al zorgvuldig. Maar met deze norm is er helemaal geen schone grond meer in Nederland. Dat is toch te zot voor woorden.’

Hij noemt twee projecten waar hij niet aan kan beginnen. Het wegzuigen van grond in kruipruimten van Amsterdamse woningen en het wegrijden van grond voor de uitbreiding van een autobedrijf op een industrieterrein in Staphorst. Projecten die tot voor kort zonder problemen konden worden uitgevoerd. Nu heeft Kooiker problemen zijn machines en personeel aan het werk te houden.

Woningbouwer Weboma kampte al met het uitblijven van bouwvergunningen door het stikstofprobleem, vertelt commercieel directeur Pim Koelemij. Door de PFAS-discussie komen daar nog eens veel praktische problemen bij. ‘Op bijna al onze lopende projecten kunnen we geen grond meer wegrijden. Je kunt het nergens meer kwijt. Dus schuiven we het maar aan de kant, tot er een oplossing is gevonden.’

Vooral onder grondverzetbedrijven en –transporteurs heerst wanhoop. Mogelijk zullen bedrijven sneuvelen door de ‘PFAS-crisis’. De financiële schade is in ieder geval op zijn minst aanzienlijk. Bij bouwbedrijven is er vooral de angst voor het zwarte gat na het afmaken van de lopende bouwprojecten. Alle organisaties in en rond de bouw, van de werkgeversorganisatie VNO/NCW tot Transport- en Logistiek Nederland (TLN) steunen dan ook de demonstratie die door de groep ‘Grond in Verzet’ spontaan is opgezet.

Een protest zoals dat van de boeren wordt het niet, bezweert initiatiefnemer Klaas Kooiker. ‘We zijn geen actievoerders van nature. Bovendien gaat het bij de boeren ook om veel meer, om erkenning bijvoorbeeld. Bij ons gaat het om werkbare regelgeving. En uiteindelijk natuurlijk om het overleven van onze bedrijven.’

Ook bouwer Koelemij trekt liever geen parallel met het boerenprotest. ‘Wij zijn meer van het overleg. We slaan niet graag met de vuist op tafel. Maar die instelling is aan het kantelen. Boeren melken nog elke dag. Ze hebben hun inkomsten en zijn vooral bezorgd over de toekomst. Wij worden direct geraakt. En nog harder.’

De actiebereidheid is groot, zeggen ze bij Cumela, de branchevereniging van ondernemers in groen, grond en infrastructuur. ‘We gaan niet heel Nederland stil leggen’, belooft een woordvoerder. De oproep is dan ook: liever geen shovels, grondverzetkranen en vrachtwagens meer naar de demonstratie woensdag op het Haagse Malieveld.

‘Schade loopt in de miljarden’

Enkele tienduizenden bouwprojecten liggen volgens werkgeversorganisatie VNO/NCW geheel of gedeeltelijk stil. ‘Honderden’ mensen zitten al geheel of gedeeltelijk werkloos thuis, ‘duizenden’ banen staan op het spel. 

De schade door het uitstellen van projecten is volgens de organisatie nu al 1 miljard euro en kan oplopen tot vele tientallen miljarden. Tenminste 1,4 miljard euro aan investeringen is al stilgezet. Investeerders uit binnen- en buitenland twijfelen over nieuwe projecten. Honderden transportbedrijven verkeren in financiële problemen, zegt Transport en Logistiek Nederland. 

Ook veel baggerbedrijven staan stil. Volgens de Vereniging van Waterbouwers is driekwart van alle baggerklussen stilgelegd. De normale afvoer, zoals naar diepe grindgaten, staat stil. Opslag op andere plekken van het vervuild slib, bijvoorbeeld op boerenland, wordt uit angst voor repercussies geweigerd. 

De Nederlandse Vereniging van Procesmatige Grondbewerkingsbedrijven (NVPG) spreekt van ‘catastrofale gevolgen’. VNO/NCW spreekt van een ‘zelf-veroorzaakte crisis’. Niet alleen aannemers en grondverzetbedrijven worden geraakt, maar ook bijvoorbeeld tuinbedrijven en makelaars.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden