Ramp in beeld

Tevredenheid bij de NOS, snelheid bij RTL 4 en 5. Het verschil in berichtgeving over de ramp in de Verenigde Staten is evident....

'DIT doet zelfs de BBC niet', stelt Tom Kamlag dinsdagavond tevreden vast. De netcoördinator van Nederland 3 volgt de nieuwsontwikkelingen rondom de Amerikaanse ramp in een apart kamertje van het Videocentrum op het Mediapark in Hilversum. Hij weet zich omringd door een gezelschap belangrijke tv-beslissers, die een sinaasappeltje voor elkaar schillen. De netcoördinatoren Joop Daalmeijer en Ton F. van Dijk zijn er. De NOS-bazen Hans van Beers en Ruurd Bierman zijn er ook. Tevredenheid overheerst. De 'gezamenlijkheid' van de publieke omroepen is neergestreken op de redacties van NOVA en het NOS-Journaal. Voor het eerst wordt op twee netten tegelijk, Nederland 1 en 2, over een ramp bericht.

Redacteuren van Netwerk, NOVA, Journaal en 2Vandaag buitelen over elkaar heen. Met een schuin oog kijkt adjunct-hoofdredacteur René Went van het Journaal naar de commerciële concurrentie. RTL's Max Westerman is niet met vakantie, net zo min als Charles Groenhuijsen van het Journaal. Het cliché is dat correspondenten bij rampen altijd met vakantie zijn.

Niet iedereen is tevreden. NOVA-hoofdredacteur Gerard Dielessen stapt op hoofdredacteur Hans Laroes van het Journaal af en maakt gewag van de verwarring die de twee zenders kennelijk onder kijkers zaaien: 'Dit is toch gekkenwerk. Mensen weten niet waarnaar ze moeten kijken. Ik hoor twijfel om me heen. Niet alleen onder redacteuren. Ik krijg mensen aan de telefoon. Enfin, we zullen het bij de evaluatie wel merken.' Hoofdredacteur Nico Haasbroek van het Journaal: 'Hij is bang dat hij kijkers verliest aan Nederland 1. Maar als straks uit de cijfers blijkt dat dat niet zo is, denkt hij er vast weer anders over.'

Op Nederland 1 wordt een ononderbroken stroom live-beelden uitgezonden, afkomstig van vijf buitenlandse tv-stations, waaronder CNN en Fox. Op Nederland 2, dat tot calamiteitenzender is uitgeroepen, domineren de analyses en commentaren. De tv-beslissers hebben geleerd van 'Enschede'. Toen zaten enkele van hen bij het Eurovisie Songfestival, wat tot een urenlang oponthoud leidde bij de publieke omroep.

Van de Nederlandse tv-zenders is RTL 5 dinsdagmiddag de eerste die beelden uitzendt van de aanslag op het World Trade Center. De commerciële zender heeft dan ook het voordeel van een permanent bemande nieuwsroom (RTL Z) die sinds 20 augustus operationeel is op de Amsterdamse beurs. Zodra het eerste vliegtuig is gecrasht, kan financieel verslaggever Nico Zandbergen meteen overschakelen op de ramp. Op andere zenders verschijnen beelden van CNN en ABC, RTL 5 maakt vooral gebruik van financiële bronnen als APIN en Reuters.

De verschillen tussen de commerciële en publieke netten vallen meteen op. Terwijl Loretta Schrijver en Rick Nieman van RTL 4 naadloos overgaan van hun continu-uitzending in het nieuws van zes uur, begint op het ene publieke net het NOS-Journaal en gaat de uitzending op het andere publieke net gewoon door. Het wordt moeilijk kiezen. Op hetzelfde moment dat het Journaal een samenvatting geeft van de gebeurtenissen en reacties van deskundigen, tonen de gezamenlijke omroepen op het andere net live de eerste CNN-beelden van de aanslag op het Pentagon. Op het Journaal worden die beelden niet getoond.

Na het Journaal van zes uur krijgt de uitzending van de publieke omroep een schizofreen karakter. Omstreeks half zeven worden de uitzendingen opgesplitst over twee netten. Op Nederland 1 live beelden van CNN, Sky News en Fox News. op Nederland 2 ondervraagt Maartje van Weegen Amerika-deskundigen Maarten van Rossem en Ruth Oldenziel. Op het moment dat Oldenziel het tijd vindt worden dat president Bush zijn gezicht laat zien, is zijn statement van tien over zeven Nederlandse tijd al op alle andere zenders rechtstreeks te zien.

RTL 4 blinkt uit in flexibel optreden en springt adequaat in op het laatste nieuws. Een gesprek met correspondent Max Westerman in New York wordt zonder aarzelen onderbroken voor het laatste nieuws van Conny Mus vanuit Jeruzalem: de regering van Israël heeft besloten dat alle Israëlische ambassades in de wereld worden geëvacueerd. Vervolgens wordt Mus weggedrukt voor premier Kok, die eerder dan gepland zijn persconferentie geeft. Bij de publieke omroepen komt Kok pas tien minuten later in beeld.

RTL Nieuws maakt volop gebruik van zijn correspondenten in New York, Moskou en Jeruzalem, verslaggevers bij de Amerikaanse ambassade in Den Haag, het consulaat in Amsterdam, Schiphol, op het Binnenhof en in het beursgebouw te Amsterdam. De publieke omroep doet het met studiogasten, Charles Groenuijsen in Washington, Eddo Rosenthal in Jeruzalem, Wouke van Scherrenburg in Den Haag en een verslaggever op Schiphol.

Bij de publieken wordt de emotie niet geschuwd. Wouke van Scherrenburg vraagt aan D66-fractieleider Thom de Graaf: 'Wat dacht u toen u de beelden zag?' Aan Hans Dijkstal (VVD): 'CNN meldt VS under attack. Ervaart u dat ook zo?' En aan Ad Melkert (PvdA): 'Meneer Melkert, iedereen is hier zo ontreddderd door het gebeuren; dat bent u ook?'

Het verschil in Nederlandse en Amerikaanse berichtgeving wordt ook hier weer manifest. Interpretaties, analyses en speculaties passeren op de Nederlandse tv-zenders als vanzelfsprekend de revu. CNN blijft op afstand. Waar Amerikaanse zenders als Sky News zonder gêne inzoemen op mensen die zwaaiend met vlaggen uit de ramen van het World Trade Center hangen, houdt CNN distantie. Zo min mogelijk emotie, zo min mogelijk schreeuwende mensen. Wat CNN wel laat zien: de beelden van het vliegtuig dat zich in de tweede toren boort, de instortende Twin Towers, de rokende resten. Pas later komt de zender dichterbij. Verslaggevers vertellen op ultradroge toon wat ze zien. Slechts sporadisch glippen er reporters doorheen die laten blijken dat ze door de situatie overmand zijn. Maar zodra een verslaggever zijn kalmte verliest en hysterisch schreeuwt: 'The building had just exploded!', zegt een CNN-stem: 'Oké, laten we even rustig blijven.' En wordt hij afgekapt.

De afstandelijkheid van CNN, het melding maken van de feiten nauw op het nieuws, maakt van de beelden bijna een spannende film, die met het uur gruwelijker wordt. Een nieuwslezeres: 'Wij sluizen slechts informatie door.' Een CNN-analist: 'Dit is een opmerkenswaardige situatie.' Een CNN-verslaggeefster: 'Ik moet zeggen dat ik in mijn dertig jaar als journalist nog nooit een gebeurtenis als deze heb gecoverd of gezien.'

Interpretaties en analyses worden overgelaten aan de groten der aarde (Kissinger, Holbrooke, Bush) of een deskundige op het gebied van veiligheid. Waar RTL 5 het lijstje met potentiële daders afgaat - en alvast ten onrechte meldt dat een Palestijnse organisatie de verantwoordelijkheid voor de aanslag heeft opgeëist - houdt CNN afstand.

Gaat de NOS straks dezelfde kant op als CNN? Hoofdredacteur Haasbroek van het Journaal komt het moment van de ramp, hoe wrang ook, niet slecht uit. Hij is een fervent voorstander van een aparte nieuwszender die 24 uur in de lucht is, naar het voorbeeld van CNN. De Raad van bestuur van de NOS werkt aan een plan om Nederland 2 daarvoor te bestemmen. Haasbroek ziet voor het Journaal een belangrijke rol weggelegd. 'We zijn met onze organisatie goed in het maken van bulletins, wij zijn niet toegesneden op duiding en commentaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden