ACHTERGRONDRAMADAN TIJDENS CORONA

Ramadan in lockdown kan helpen ‘ware vastengeest te herontdekken’

Twee mensen nemen een selfie voor de Damascuspoort, versierd voor de heilige maand Ramadan. Beeld REUTERS

De islamitische vastenmaand Ramadan, die donderdag begint, is voor moslims bij uitstek een tijd waarin zij hun geloof in gezamenlijkheid beleven. Maar vanwege het coronavirus is het dit jaar allemaal anders.

Samenzijn

De heilige vastenmaand Ramadan is voor de 1,8 miljard moslims wereldwijd vanouds een feest van samenzijn. Elke avond onderbreken zij hun vasten voor een feestelijke maaltijd met familie en vrienden (iftar) en doen samen hun uitgebreide avondgebeden (Taraweeh) in de moskee. Voor het grote afsluitende familiefeest, Eid al-Fitr, het Suikerfeest, trekken mensen vaak massaal naar hun landen of plaatsen van hun herkomst. Maar niet in coronatijd. Ramadan is dit jaar een feest van lockdown en scheiding.

Vasten

Moslims onthouden zich tijdens ramadan van zonsopgang tot zonsondergang van eten en drinken. Ook nu staat vasten centraal. Arabische kranten drukten opvattingen van experts af dat er geen bewijs is dat vasten de weerstand tegen het virus vermindert. En dus liet Al-Azhar, de gezaghebbende universiteit in Caïro, Egypte, weten dat het virus geen excuus mag zijn om niét te vasten, tenzij wetenschappelijk kan worden vastgesteld dat het drinken van water het virus weghoudt.

Wel verklaarde in de Verenigde Arabische Emiraten de hoogste religieuze raad pragmatisch dat medisch personeel dat coronapatiënten behandelt niet hoeft te vasten, ‘als ze vrezen dat vasten kan leiden tot het verzwakken van hun immuniteit of het verliezen van hun patiënten’. Ook in sjiïtisch Iran heerst realisme. De hoogste geestelijk leider, ayatollah Ali Khamenei, zei in een fatwa dat gelovigen mogen afzien van vasten als het hun gezondheid schaadt.

Egyptische jongeren versieren hun buurt in Caïro ter voorbereiding van de vastenmaand.Beeld AFP

Bidden

In vrijwel alle islamitische landen blijven moskeeën tijdens de hele ramadan gesloten en is het avondgebed verboden uit angst voor verspreiding van het virus. Geestelijk leiders roepen gelovigen op thuis te bidden. Zo ook de hoogste religieuze autoriteit in Saoedi-Arabië, de Council of Senior Scholars. ‘Moslims moeten alle samenkomsten vermijden omdat zij de belangrijkste bron van besmetting zijn, en bedenken dat het beschermen van mensenlevens een goede daad is die hen dichter brengt bij God’, aldus hun verklaring.

Zo vinden in deze heiligste tijd van het jaar zelfs in de heiligste plaatsen van de islam – de Grote Moskee in Mekka, de Moskee van de Profeet in Medina en de Al-Aqsa Moskee in Jeruzalem, de locatie van de hemelvaart van de Profeet Mohammed – de dagelijkse gebeden en het vrijdaggebed zonder gelovigen plaats. ‘Onze harten worden gepijnigd’, aldus Sheikh Omar al-Kiswami, imam van Al-Aqsa. ‘Het is een droef moment in de geschiedenis van de islam.’

Eten

De coronamaatregelen torpederen de feestelijke iftarmaaltijden, met veel zoetigheden, en ook het Suikerfeest. Mensen kunnen niet samenkomen in restaurants of theehuizen of elkaar zelfs maar thuis bezoeken, al heeft een land als Egypte de avondklok versoepeld zodat enig iftarbezoek mogelijk is. Maar de feestelijk verlichte straatmarkten van Caïro zijn er dit jaar niet. Ook elders sneuvelen tradities. Irak schrapt de Mheibes-toernooien, een massaal teamspel dat gepaard gaat met veel thee, snoep en zingen.

Liefdadigheid

Ramadan is vanouds ook een feest van gemeenschapszin en liefdadigheid voor de armen, vaak in de vorm van gratis iftarmaaltijden of voedselhulp via moskeeën. Dat loopt dit jaar spaak, net nu veel mensen door de coronacrisis baan of inkomen kwijt zijn. Zelfs de Moskee van de Profeet in Medina ziet dit jaar af van maaltijden. En in de Gazastrook ontdekten ngo’s  dat de gebruikelijke donaties van voedsel en kleding uit landen als Turkije en Maleisië, onmisbaar voor de lokale gemeenschap, grotendeels zijn opgedroogd.

Tegelijk komen alternatieve vormen van charitas op. In Caïro vervangt een moskee de eettafels op straat door voorverpakte maaltijden en cash. In Srinagar, Kashmir, zetten vrijwilligers zakken rijst en linzen voor de deuren van de armen – in stilte, zodat buren niks merken. Sheikh Mohammed bin Rashid al-Maktoum van Dubai kondigt op Twitter aan 10 miljoen voedselpakketten te verspreiden onder door de crisis getroffen Zuid-Aziatische gastarbeiders.

Ook het dak van de Kaäba wordt grondig schoongemaakt. Beeld VIA REUTERS

Reizen

In grote delen van de moslimwereld gaan mensen aan het eind van de ramadan op reis voor familiebezoek tijdens het Suikerfeest. Nationale reisverboden en internationale reisbeperkingen maken dat dit jaar veelal onmogelijk, hoewel een land als Syrië tijdens ramadan voor twee dagen per week reizen wel toestaat. Maar in Indonesië verbood president Joko Widodo deze week de zogenaamde ‘mudik’, een odyssee waarbij vorig jaar bijna 20 miljoen mensen afreisden naar hun geboortedorp op het platteland.

Weerstand

Niet overal leggen gelovigen zich neer bij de coronabeperkingen. In Bangladesh kwamen tienduizenden gelovigen vorige week nog samen voor de begrafenis van een populaire prediker. En in Herat, Afghanistan, blijven mensen naar de moskee komen sinds een invloedrijke imam verkondigde dat sterven aan corona een vorm van martelaarschap is. In sommige landen is het idee ook wijdverbreid dat moslims het virus niet kunnen krijgen, en soms ook dat het een goddelijke straf is voor ongelovigen die moslims onderdrukken.

In Pakistan hief de regering deze week onder druk van religieuze hardliners (in Karachi stichtten ze gewelddadige rellen aan) een ban op gebedsbijeenkomsten tijdens ramadan op. Op voorwaarde dat in de moskee geen tapijt ligt en de gelovigen mondkapjes dragen en zes voet afstand houden. Maar in de Rode Moskee in Islamabad staan gelovigen als altijd schouder aan schouder. Volgens een imam slaat het virus er toch niet toe. ‘Het is het huis van Allah.’

Lichtpuntjes

Gelukkig zijn er televisiesoaps, die in landen als Egypte massaal worden geproduceerd en vast bestanddeel zijn van vele iftar-gezinsavonden. En ook is er internet. Zo heeft de Muslim Council of Britain opgeroepen virtuele iftars te houden op social media. En Eid al-Fitr kun je vieren op Zoom.

Anderen zien kansen tot inkeer. Imam Fa’ek Thyabat van de Bab al-Rayan moskee in de Jordaanse hoofdstad Amman zei in The Guardian dat ramadan tegenwoordig vaak ontaardt in copieuze iftars en uitgebreid shoppen. ‘Deze ramadan kan mensen de gelegenheid geven om de ware vastengeest weer te ontdekken, de geest van matigheid en het helpen van anderen.’

Lees verder:

‘Misschien wordt de ramadan dit jaar juist intenser, want er is meer ruimte voor reflectie’
Eén avond tijdens de ramadan is het gehele Moskeeplein in Utrecht gevuld met lange, gedekte tafels. Daaraan nuttigen soms wel tegen de duizend buurtbewoners, moskeegangers en andere genodigden – moslims en niet-moslims – gezamenlijk de iftarmaaltijd. Maar niet dit jaar. De heilige vastenmaand die voor veel moslims begint op donderdagavond 23 april is door de coronacrisis anders dan anders.

Wat moeten we dit voorjaar zonder rituelen en ritme?
Zoveel mogelijk binnenblijven terwijl de lente begint. Corona versus nieuw leven. Het is een schrijnende tegenstelling. ‘Alsof de wereld je voor de gek houdt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden