ANALYSE

Rajoy won geen 'recht om te regeren'

Drie wegen uit de Spaanse impasse

De tweede Spaanse verkiezingen in een half jaar tijd hadden vrijwel dezelfde uitkomst als de eerste: Mariano Rajoy won zondag met zijn Partido Popular, maar met te weinig stemmen voor een absolute meerderheid. Hij zal dus steun moeten zoeken bij een andere partij, maar er is weinig enthousiasme.

PP-leider Mariano Rajoy. Foto epa

'We hebben de verkiezingen gewonnen, en we eisen het recht op om te regeren.' Dat zei de Spaanse premier Mariano Rajoy zondagavond, nadat een vertrouweling hem op het podium influisterde dat hij niet moest vergeten iets te zeggen over zijn overwinning. Rajoy was aanvankelijk te druk met het loven van de Spaanse natie, 'een van de grootste ter wereld', en het zoenen van zijn vrouw als dank voor haar steun.

Maar sinds maandag zal zijn focus liggen op het vormen van een nieuwe regering. Zijn partij, de Partido Popular (Volkspartij, PP), heeft duidelijk gewonnen ten opzichte van de verkiezingen in december 2015. De opmars van de twee nieuwe partijen, Unidos Podemos (Verenigd Kunnen We) en Ciudadanos (C's, Burgers), is tot staan gebracht. De gevestigde orde heeft de aanval afgewend.

De winst van de PP is te verklaren uit de vrees voor politieke avonturen. Zodra bekend werd dat een Brexit op handen is, verscheen Rajoy op tv. 'In deze tijd hebben we stabiliteit nodig', prentte hij de kiezer in. En dus vooral niet de onvoorspelbaarheid van Unidos Podemos, met haar vrijgevige economische politiek en alom vermoede invloed uit Venezuela. De PP profileerde zich tijdens de campagne succesvol als tegengif voor Podemos - en de gematigde kiezer geloofde daarin.

Maar het recht om te regeren bestaat niet, behalve voor partijen met een absolute meerderheid. Die heeft de PP niet en daarom is de steun van een andere partij onontbeerlijk. De Spaanse politici moeten eraan geloven een coalitie te sluiten. De koning zal vanaf 19 juli gesprekken voeren met de partijleiders en een formateur benoemen. Welke opties zijn er?

Optie 1. Brede coalitie: PP met gedoogsteun PSOE

De PP kan een vrije doorgang krijgen naar het regeringspaleis als ze samen weet op te trekken met de sociaal-democratische PSOE, tweede partij van het land. In Spanje kan een premier worden ingezworen als hij meer stemmen voor dan tegen zich weet te verzamelen. De PSOE hoeft zich alleen maar te onthouden van stemming. De rest van de partijen staat dan niet sterk genoeg om Rajoy het premierschap te ontzeggen.

De partijtop van de PSOE staat vooralsnog niet te trappelen. 'We gaan de regering van Rajoy niet steunen en ons ook niet onthouden van stemming', zei een woordvoerder maandag. 'Rajoy moet nu de eerste stap zetten. Als Rajoy wil praten, laat hem dat doen met zijn geestverwanten.'

Gedurende haar hele levensduur heeft ze de PP bevochten, niet in de laatste plaats tijdens de verkiezingscampagne die net voorbij is. Als ze nu een PP-regering gedoogt, zal het linkse Unidos Podemos klaarstaan de PSOE bij te beschuldigen van heulen met rechts.

Toch gaan er stemmen op de bestuurbaarheid van het land nu voorop te stellen. 'Ik heb in niets zo weinig trek als steun geven aan degene die het land zo veel schade heeft toegebracht (Rajoy dus, red.). Maar ik geloof dat het nog schadelijker is geen regering te hebben', zei Guillermo Fernández Vara, PSOE-voorman in Extremadura, op de radio. Velen zijn het erover eens dat het ergste wat Spanje kan overkomen een derde verkiezingsronde is. Als gedoger zou PSOE-leider Pedro Sánchez het beleid van Rajoy bovendien naar links kunnen bijsturen.

Optie 2. Over rechts: PP en C's.

De geestverwanten van de PP zijn vooral te vinden bij Ciudadanos. Ook een nieuwe partij, voor democratische vernieuwing, tegen corruptie, voor beter onderwijs - in alles vergelijkbaar met D66. De leider, Albert Rivera, was ooit lid van de jeugdbeweging van de PP en verdedigt hartstochtelijk de eenheid van Spanje, zoals ook de PP dat doet.

Eerder eiste Rivera de scalp van Rajoy als prijs voor steun van zijn regering. Dat zou op dit moment niet erg redelijk zijn. Rajoy staat als leider immers recht overeind: hij won de verkiezingen met ruim 50 zetels verschil in een parlement van 350 zetels.

Het voornaamste probleem is dat PP en C's samen niet genoeg zetels hebben. Ze moeten op z'n minst worden gedoogd door de Baskische of Catalaanse nationalisten. Vooral onder de Catalanen is Rajoy niet bepaald populair: hij probeert de onafhankelijkheid van Catalonië uit alle macht te verhinderen.

Ciudadanos-leider Albert Rivera. Foto afp

Optie 3. Over links: PSOE en Podemos

Een linkse regering is onwaarschijnlijk, maar niet onmogelijk. Voor de verkiezingen wreef Podemos-leider Pablo Iglesias zich in de handen bij het vooruitzicht een linkse coalitie te leiden. Nu zijn de rollen omgedraaid. 'Iglesias is gedwongen zich te ontwikkelen tot de costalero (man die het beeld draagt in een processie) van Sánchez en hem om de schouder te nemen naar het Moncloa', schreef een columnist van de krant El País, doorgaans op de hand van de PSOE, met enig leedvermaak.

Zo'n linkse optocht naar het Spaanse regeringspaleis Moncloa stuit op allerlei bezwaren.

Het kan - maar ook hier geldt dat de steun nodig is van de nationalisten uit Baskenland of Catalonië. De PSOE mag iets welwillender staan tegenover rechten voor de regio's, ook zij is niet van plan Spanje uiteen te laten vallen.

De verhouding tussen de twee linkse politici is niet denderend, zeker niet sinds vanuit Podemos het verwijt klonk dat de PSOE bloed aan haar handen heeft, vanwege steun in de jaren tachtig aan een terroristische groepering die de ETA aanviel.

Ten slotte heeft zowel de PSOE als Unidos Podemos verloren. De PSOE bevindt zich op een historisch dieptepunt, Unidos Podemos kreeg een miljoen stemmen minder dan een half jaar geleden. Een linkse regering zou dus weinig recht doen aan de verkiezingsuitslag.

Podemos-leider Pablo Iglesias. Foto afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.