Rails op de nieuwe Zijderoute

Het wordt de Zijderoute van de 21ste eeuw genoemd. Een spoorverbinding tussen China en het Westen. Traject en financiering zijn inzet van een gevaarlijk en peperduur politiek spel.

Het gebied met reusachtige bergpieken en desolate vlaktes is even ontoegankelijk als politiek instabiel. Maar het is een spil in de spoorlijnen die moeten worden gebouwd van de nieuw opkomende markten van Azië naar de markten in Rusland en de rest van Europa.


China, Rusland en Iran proberen de voormalige Sovjet-republieken in Centraal-Azië, die deze spil in handen hebben, in hun kamp te krijgen. Die trachten op hun beurt de machtige buurlanden tegen elkaar uit te spelen. De inzet is werk, grondstoffen, geopolitieke belangen en geld. Veel geld.


China is bereid miljarden van de deviezenvoorraad te gebruiken voor de aanleg van een peperdure spoorlijn met ontelbare viaducten, tunnels en andere kunstwerken in wat vroeger een deel van de Sovjet-Unie was. Rusland kijkt met argusogen toe. En Iran probeert uit alle macht de route naar de eigen hand te zetten.


De nieuwe spoorlijn moet niet alleen Centraal-Azië ontsluiten en ontwikkelen, maar zal ook een van de belangrijkste handelsroutes kunnen worden naar India, de landen aan de Perzische Golf, Rusland, Turkije en de rest van Europa - de Zijderoute van de 21ste eeuw. China beschouwt de route niet alleen essentieel voor het vervoer van industrieprojecten en grondstoffen, maar ook voor de ontwikkeling van het achtergebleven noordwesten van het land.


Levensvatbaar

Alleen is er geen overeenstemming over het traject. Twee spoorlijnen staan gepland, maar slechts één daarvan lijkt levensvatbaar te kunnen zijn. China is bereid die ene te financieren in ruil voor grondstoffen en mineralen van landen als Oezbekistan en Kirgizië. Maar Iran prefereert de andere en probeert Tadzjikistan, Kirgizië en ook Afghanistan voor zijn karretje te spannen.


De ene, de zogenoemde Trans-Aziatische spoorweg zou vanaf de Chinese marktstad Kashagar door het noorden van Kirgizië moeten lopen en moeten aansluiten op het spoornetwerk van Oezbekistan bij Andijan. Van daar loopt al een directe spoorlijn naar Rusland en West-Europa.


De andere zou vanaf Kashagar door de Alai-vallei in Kirgizië, de Raksh-vallei in Tadzjikistan en Noord-Afghanistan moeten aansluiten op het spoorwegnetwerk van Iran bij Herat. Van daar is weer een aansluiting op de spoorlijn naar Turkije en de rest van Europa.


De Chinezen lijken de voorkeur te geven voor de noordelijke lijn via Kirgizië naar Oezbekistan. Peking heeft al de relaties versterkt met Oezbekistan, een belangrijke exporteur van gas, uranium en andere grondstoffen. Het traject zal echter ook voeren door Kirgizië - een land met bergtoppen die boven de 7.000 meter reiken. China is bereid de kosten van de lijn en de honderden tunnels en bruggen op zich te nemen in ruil voor grondstoffen en mineralen uit Kirgizië.


Maar de Kirgiziërs stellen hoge eisen. 'China moet ons het maximale voordeel gunnen. De spoorlijn moet verbindingen krijgen met alle andere spoorlijnen in Kirgizië', aldus president lmazbek Atambajev. In de barre wintermaanden zijn het noorden en zuiden van het land soms wekenlang van elkaar gescheiden. De spoorlijn moet daar een einde aan maken. Atambajev wil de lijn ook gebruiken om de etnische minderheden in het land te verenigen. Niettemin heeft Atambajev het eerste voorstel van China - zogenoemde 'investeringen voor mineralen-plan' - afgewezen. De Kirgiziërs voelen zich uitgeknepen omdat China 2 miljard dollar aan grondstoffen wil in ruil voor de aanleg van 260 kilometer spoorlijn. De Kirgiziërs vrezen ook de instroom van goedkope Chinese arbeidskrachten uit het noordwesten van China. Kirgizië heeft voorgesteld de spoorlijn te exploiteren als een joint-venture waarbij Kirgizië 51 procent van de aandelen houdt en China 49 procent krijgt.


Iraanse lobby

Maar ook Iran probeert de spil van de nieuwe Trans-Aziatische spoorlijn te worden. De Iraanse regering lobbyt daarvoor bij de voormalige Sovjet-republieken en China. De reden is dat Iran door de sancties is afgesloten van de handel met het Westen en een opening zoekt in het Oosten. Teheran heeft voor de machthebbers van Kirgizië en Tadzjikistan haalbaarheidsstudies voor het plan gefinancierd. Atambajev twijfelt. Maar Tadzjikistan, dat bij het eerste project wordt gepasseerd, wil graag dit plan. Tadzjikistan heeft slechts één grensoverschrijdende spoorlijn - die met Oezbekistan. Maar de relaties met dat land zijn slecht.


De route door het hooggebergte van Tadzjikistan wordt technisch als uitdagend gezien. Daarnaast moet een oplossing worden gevonden voor het feit dat Iran en de voormalige Sovjet-republieken verschillende spoorbreedtes kennen. China wil dat de spoorbreedte (1.435 millimeter) dezelfde zal zijn als die in eigen land, Iran en Turkije. Maar Rusland ligt dwars. Alle spoorrails van de voormalige Sovjet-landen kennen nog dezelfde breedte van 1.530 millimeter. 'Afwijkingen hiervan zullen niet zonder gevolgen blijven voor de economische betrekkingen. Hierdoor zal een geopolitieke verschuiving plaatsvinden', waarschuwde Moskou. Rusland heeft nog belangrijke militaire bases in Kirgizië. Daarnaast wil Rusland dat Kirgizië en Tadzjikistan zich aansluiten bij de douane-unie die Rusland nu heeft met Wit-Rusland en Kazachstan. Maar met een Chinees spoor wordt dat proces nog meer bemoeilijkt.


China probeert iedereen te vriend te houden. 'Het is niet belangrijk voor China hoe de route loopt. Het belangrijkst is dat de spoorlijn er komt', zei de Chinese ambassadeur in onlangs.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden