Rafaël Rozendaal: 'Als kunstenaar maak je stellingen, net als een wetenschapper'

Rafaël Rozendaal gebruikt het internet als doek. Vanuit New York is hij even terug in Nederland voor exposities. Over de lijnen van Mondriaan, Japanse tekeningen en South Park (en zijn favoriete strand).

Beeld Els Zweerink

Rafaël Rozendaal (34) somt op waarom hij websites maken tot kunst heeft verheven. Het is leuk. Het is nieuw. Het is voor iedereen beschikbaar. Het is goedkoop. Het is alles. Het is altijd. Het is overal. Geen stress. Geen baas. Geen budget. Geen deadlines. Geen gedoe.

Op de binnenkant van zijn onderlip staat het woord 'internet' getatoeëerd. Het internet is zijn doek en vrij toegankelijke expositieruimte ineen. Rozendaals werken, die meestal uit korte animaties bestaan, heten bijvoorbeeld electricboogiewoogie.com, papertoilet.com en beefchickenpork.com. Afgelopen jaar trokken zijn websites samen meer dan 30 miljoen unieke bezoekers.

De in Amsterdam geboren kunstenaar woont sinds drie jaar in New York met zijn Amerikaanse vrouw - in het rode pak dat hij draagt op de foto's is hij getrouwd. Hiervoor vertrok hij voor korte en langere periodes naar Los Angeles, Berlijn, Parijs en Tokio. Telkens besloot hij na verloop van tijd terug te keren naar Nederland.

CV

Geboren Amsterdam, 1980
Opleiding Academie Beeldende Kunsten Maastricht, 2002
Carrière De eerste kunstwebsite van Rafaël Rozendaal verschijnt in 2001: whitetrash.nl. Sindsdien exposities op onder meer de biënnales van Venetië en Valencia, in Centre Pompidou, TSCA Gallery Tokyo, Seoul Art Square, NIMk Amsterdam en de Stedelijk Museum ProjectSpace. Rozendaal verzon het tentoonstellingsconcept Bring Your Own Beamer. De eerste editie was in 2010 in Berlijn. Begin dit jaar exposeerde hij op Times Square, New York het digitale kunstwerk Much better than this.Vrijdag opende zijn solo-expositie Soft Focus in MU, Eindhoven. In Eindhoven is van 20 tot 29 maart ook werk van hem te zien op de STRP Biënnale.

Rafaël Rozendaal Beeld Els Zweerink

In New York kan hij blijven, denkt hij. De stad is veelzijdig. 'En werken gaat daar beter dan hier. Niet alleen omdat in New York alles zo duur is dat iedereen voortdurend werkt. Ik heb meer projecten in Nederland sinds ik in New York woon.'

Deze maand is hij in Nederland voor de STRP Biënnale en zijn vrijdag geopende solo-expositie Soft Focus in MU, allebei in Eindhoven. Rozendaal heeft van het museum een zandbak vol beamers gemaakt. 'Het is een grote industriële ruimte met veel pilaren en zonder witte muren. Rondom zijn ramen. Een nachtmerrie voor projectie.

'Maar beperking is leuk, vindt Rozendaal. Dus zit er nu spiegelfolie op de ramen. 'Er zijn allerlei oppervlaktes om op te projecteren - van repen stof tot grote witte ballonnen maar geen enkel oppervlak is recht. Een scherm hoeft niet rechthoekig of plat te zijn. Het kan ook iets zijn waar je doorheen kunt lopen.'

Hij vindt het lastig om uit te leggen waarom hij precies maakt wat hij maakt. Niet zo interessant ook. 'Je vraagt je ook niet af waarom je moet ademen. Je ademt gewoon.' De gedachte achter zijn werk is even simpel. 'Ik volg gewoon mijn interesses', schreef hij onlangs op zijn verzamelwebsite newrafael.com. En ook: 'Dwalen is prachtig. Je beweegt niet om ergens te komen. Je beweegt om in beweging te zijn.'

Ideeën komen vanzelf als Rozendaal zich verveelt. Of het nu gaat om websites, haiku's of de synthesizermuziek die hij maakt - 'enge keyboardmuziek' volgens hemzelf. En dan is er nog het Twitter-account waarop hij sinds 2008 bijhoudt wat hij eet. Geen kunst aan, gewoon grappig. 'Iedereen maakt tegenwoordig foto's van wat hij eet. Wat ik in het vliegtuig eet, klinkt een stuk lekkerder als ik het opschrijf: aardappelgratin met boeuf bourguignon.' Tijdens het gesprek over zijn fascinaties in het Eindhovense eetcafé: salade met zalm en rivierkreeftjes.

1.Land: Japan

'Toen ik in 2009 een half jaar in Tokio woonde, ging ik elke dag naar een ander museum. Ik spreek of lees de taal niet. Dat maakt dat je veel visueler ingesteld raakt en een land anders, eigenlijk incompleet beleeft.

'Ik heb altijd affiniteit gehad met de Japanse kijk op kunst. In het Westen denken we bij kunst vooral aan schilderijen. Een kwast op een doek plaatsen maakt een vlek. Waar wij vanuit de vlek denken, denken zij vanuit de lijn, de tekening. Tekenen is hun, maar ook mijn primaire beeldmiddel. Ik vind de houtsnedeprenten van Katsushika Hokusai erg mooi.

'Ik hou ook van de Japanse aandacht voor details. De verfijning. Dagelijkse dingen moeten bijzonder zijn. Elk metrostation in Tokio heeft een andere melodie. En als je een zeepje koopt gaan ze dat ding een kwartier verpakken - al kost-ie maar 1 euro. Het eten is geweldig, van ontbijt tot diner. De lekkerste groene thee is van het Japanse merk Ippodo. In alle landen waar ik gewoond heb miste ik altijd wel iets van een ander land, qua eten. In Japan was ik honderd procent tevreden.'

Land: Japan. Tekenen is hun, maar ook mijn primaire beeldmiddel. 'Ik vind de houtsnedeprinten van Katsuhika Hokusai (foto) erg mooi.' Beeld Corbis

2.Film: Tampopo (1985)

'Tampopo is een arthousefilm over de Japanse obsessie met eten en perfectie. De film speelt in de jaren tachtig en gaat over een vrouw, Tampopo, die van haar middelmatige noedelrestaurant het allerbeste noedelrestaurant van de stad probeert te maken. Samen met een oude trucker gaat ze op zoek naar de perfecte bouillon, de perfecte ramen, ga zo maar door.

'Het is surrealistisch, grappig en soms op een vreemde manier erotisch. Er zitten absurde scènes in, zoals de bekendste, waarin een man een ei breekt in de mond van een vrouw. Zij moet de eierdooier overgeven aan hem. Heen en weer, heen en weer, tot-ie kapot is. En er is een scène met een varken dat levend opengesneden moet worden om truffels uit zijn darmen te kunnen eten.'

De absurde trekken van mensen vind ik interessant. Soms zit het absurde juist in dagelijkse dingen: de mens kan zo goed overleven dat hij het zichzelf constant moeilijk maakt door nieuwe uitdagingen te zoeken.

Film: 'Tampopo, met de fameuze eierdooier-scène, is surrealistisch en grappig.' Beeld .

3. Plek: lege ruimte

'Ik hou van schoon en van dingen weggooien. Bezittingen beperken beweging. Als je al je boeken op een Kindle hebt staan en je gaat verhuizen, dan stop je je e-book in een rugzak en ben je klaar. Vierduizend boeken in een boekenkast hebben staan, betekent dat je ze in dozen moet stoppen, een verhuiswagen moet regelen. Ook moet je ze nu en dan afstoffen. Spullen zijn gedoe.

'Een lege ruimte is ruimte om met andere dingen bezig te zijn. Leegte is ultieme luxe, zeker in een stad als New York. Wie heeft er nou geld om een grote ruimte onbenut te laten? Waarschijnlijk komt deze fascinatie voort uit het feit dat ik altijd in steden ben, in drukke, volle plekken. In Chinatown heb ik een klein appartement en als ik de deur uitga, is er altijd lawaai en drukte op straat.

'Ik had gedacht dat het internet ertoe zou leiden dat meer mensen op het platteland zouden gaan wonen. Het is nu mogelijk om op afstand te werken. Maar de verstedelijking gaat juist door. Ik vond New York in het begin een kutstad. Zo duur, zo oncomfortabel, zo lelijk. Het zijn de mensen die de stad maken en die mij in de stad houden.

'Ik kan dromen van buiten de stad wonen, maar denk dat ik me in werkelijkheid dood zou vervelen. Het idee van leegte trekt mij meer dan werkelijke leegte.'

Rafaël Rozendaal Beeld Els Zweerink

4.Beeldende kunst: Piet Mondriaan

'Op abstracte kunst ben ik vaak snel uitgekeken. Het werk van Piet Mondriaan vind ik spannend. Met zijn standaardcomposities is hij tot een essentie gekomen die nu universeel is. Iedereen kan een Mondriaan tekenen.

'Ik vind het leuk als mijn werk zich verspreidt. Als kunstenaar maak je stellingen, net als een wetenschapper. Voor iemand als Pythagoras is het ook leuker als mensen zijn stelling gebruiken. Het is effectiever en interessanter als er op jouw werk kan worden doorgebouwd.

'Vanuit die gedachte ben ik vijf jaar geleden begonnen met Bring Your Own Beamer, een videokunsttentoonstelling die iedereen zelf kan organiseren. Het idee is: regel een ruimte, nodig kunstenaars uit en zorg dat ze een beamer meebrengen om werk mee te projecteren. Sinds de eerste BYOB in 2010 zijn er over de hele wereld 250 edities geweest, in grote en kleine steden, rijke en arme landen.'

4. Beeldende kunst: 'Piet Mondriaan is tot een essentie gekomen die nu universeel is.' Beeld HH

5.Tekenfilm: South Park

'Een tekenfilm kan er niet uitzien als een Rembrandt. Ja, tegenwoordig wel, door 3D-technieken. Maar 3D vind ik niet interessant, omdat het zo maximaal is. Vroege tekenfilms spreken me meer aan.

'Ik ben geïnteresseerd in reductie. Makers van tekenfilms moeten voor een beeld van een seconde 24 tekeningen maken, dus is het zonde van de tijd om ingewikkelde dingen te verzinnen. Uit noodzaak moeten ze hun tekeningen terugbrengen tot de essentie. Daarom heeft Mickey Mouse vier vingers.

'In South Park zie je bijvoorbeeld de benen van een personage stilstaan terwijl hij loopt. De simpele animatiestijl van die serie is uniek omdat hij is ontstaan uit knipsels van figuren uit gekleurd papier in plaats van tekeningen.

'In mijn eigen werk word ik geremd door de snelheid of sloomheid van browsers. Ik moet bijvoorbeeld rekening houden met mensen die oudere telefoons hebben. De opkomst van de smartphone was voor mij als een coach die streng zei dat het nóg simpeler kon.'

5. Tekenfilm: South Park. 'De simpele animatiestijl van die serie is uniek.' Beeld .

6.Strand: Ipanema, Rio de Janeiro

'Mijn moeder is Braziliaans. Een keer per jaar ga ik naar Brazilië, als het in New York winter is en daar zomer. Mijn oma woont op drie minuten lopen van het strand in Rio de Janeiro, in de wijk Ipanema.

'Eigenlijk is het strand van Ipanema een soort openluchtcafé tussen ruige bergen en gebouwen; je zit en er komen constant mensen langs met eten en drinken. Het is er altijd erg druk, op een leuke manier. Het is goed mensen kijken.

'Als ik bij mijn oma ben, heb ik een vaste routine. Opstaan, fruit eten - mango's zijn nergens zo lekker, naar het strand, een paar uur werken, lunchen, uitbuiken en dan weer naar het strand. Ik kan nergens stilzitten, behalve op het strand.

'Brazilië is voor mij een vakantieland, geen land om te wonen. Dat heeft ook weer te maken met de mensen. Brazilianen hebben een ander gevoel voor humor, zij snappen sarcasme niet.'

6. Strand: Ipanema, Rio de Janeiro. 'Het is er altijd erg druk, op een leuke manier. Het is goed mensen kijken.' Beeld Daniel Rosenthal/VK

7.Komiek: Mitch Hedberg

'Ik ga graag in New York graag naar cabaretvoorstellingen in The Comedy Cellar, een kleine comedyclub in Manhattan waar mensen als Jerry Seinfeld groot zijn geworden. Er treedt een stel vaste, niet zo bekende komieken op, maar het kan ook gebeuren dat Louis CK onaangekondigd langskomt.

'Mitch Hedberg overleed tien jaar geleden aan een overdosis drugs, maar hij blijft mijn favoriet vanwege de manier waarop hij absurde aspecten van vanzelfsprekende dingen blootlegt. En vanwege zijn oneliners. 'I like rice. Rice is great when you're hungry and you want 2,000 of something' is er bijvoorbeeld een.

'De meeste komieken maken een voorstelling rondom een thema. Zo werkt Hedberg niet. Bij hem is er geen spanningsboog. Alleen losse grappen die elkaar in hoog tempo opvolgen.'

7. Komiek: Mitch Hedberg Beeld getty
Rafaël Rozendaal Beeld Els Zweerink

8.Muziek: Nirvana: Nevermind (1991)

'Ik hou van agressieve muziek, vooral van metal. Zeker drie uur per dag zoek ik naar muziek op YouTube en Spotify. In die zoektocht is Nirvana een constante. Mijn eerste cd was van die band. Als tiener vormde de muziek van Nirvana mijn identiteit. Ik had lange haren, droeg dezelfde kleren, ging samen met vrienden naar concerten. Dankzij Nirvana ontdekte ik andere dingen. Het album Nevermind blijft een goed totaalwerk, van begin tot eind interessant. Hetzelfde geldt voor alle nummers van Aphex Twin. Daar blijf ik nieuwe dingen in ontdekken.'

8. Muziek: Nirvana - Nevermind Beeld Str / New Reuters

9. Boek: Solaris, Stanislaw Lem (1961)

'Als iemand zegt dat hij de hele vakantie heeft gelezen, vinden we dat geestverruimend en goed. Niemand zal ooit trots zeggen dat hij tien dagen op zijn iPad Angry Birds heeft gespeeld en niet naar het strand is geweest. Er zit een stigma op veel naar een scherm kijken. Mensen vinden het meestal maar lui, een destructieve bezigheid.

'Onze obsessie met het scherm gaat gepaard met veel schuldgevoel. 'Ik wou dat ik meer tijd had om te lezen, of meer tijd om naar het bos te gaan,' hoor je mensen geregeld zeggen. Maar niemand houdt een geweer tegen hun kop, niemand zegt dat ze nú tv moeten kijken.

'We vinden dus kennelijk dat we de verleidingen moeten weerstaan, maar tegelijkertijd vinden we wat er op ons scherm gebeurt interessanter. Is het stigma terecht of onterecht? Die vraag is interessant.

'Ik ga elke dag rennen in het park, om even buiten en offline te zijn. Mijn boeken lees ik ook vanaf een scherm. Eén per week, op mijn Kindle. Dit jaar heb ik Solaris gelezen, een sciencefictionroman uit 1961 van de Poolse schrijver Stanislav Lem. Steengoed. Zijn fantasie gaat zó ver, veel verder dan marsmannetjes en vliegende auto's.

'Solaris gaat over een planeet die in zijn geheel een levend wezen is, bedekt met een oceaan. De planeet beschikt over een vorm van intelligentie die het onderbewustzijn van mensen kan bewerken.

'Als Lem probeert uit te leggen hoe de oceaan eruitziet, klinkt het alsof hij een abstract kunstwerk beschrijft dat zó ver van ons afstaat dat het onmogelijk is niet te falen in de uitleg. Het is alsof de hele architectuurgeschiedenis in één golfbeweging aan je voorbij trekt: je ziet een Griekse tempel veranderen in een Romeins gebouw, dat weer verandert in een kathedraal. Het is nog veel raarder dan dat, schrijft Lem dan, maar zo moet je het je ongeveer voorstellen.

'Je moet je iets voorstellen van dingen die je je niet kúnt voorstellen, omdat je ze nog nooit hebt gezien. In mijn werk maak ik ook het liefst beelden die we nog niet kennen. Dat trok me aan aan het internet, toen ik nog studeerde aan de kunstacademie in Maastricht. Het was een nieuw gebied waarin ik dingen kon scheppen die nog niet bestonden. Nog steeds valt er veel te ontdekken.'

9. Boek: 'Solaris' - Stanislaw Lem Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden