Radicale omslag blijft uit na de catastrofe van Fukushima

De tsunami en de daaropvolgende kernramp in Fukushima, morgen een jaar geleden, hebben van Japan een ander land gemaakt.Of niet? Zeker is dat het establishment zich niet heeft laten inspireren tot vernieuwing.

Het pijnlijke gebrek aan politiek leiderschap dat zich manifesteerde toen Japan werd getroffen door de zwaarste catastrofe sinds de Tweede Wereldoorlog, leidde tot een vertrouwensbreuk tussen bevolking en overheid. De Japanners begonnen te twijfelen aan de bekwaamheid en betrouwbaarheid van politici en bureaucraten. Autoriteiten vielen van hun voetstuk doordat de berichten over de ernst van het nucleaire ongeluk en over de gevaren van de straling onvolledig waren en elkaar bleven tegenspreken.


Het gezag werd ondermijnd en de meeste Japanners verloren het geloof in kernenergie, decennialang een belangrijke motor achter het economische succes van hun land. 'Japan is in het hart van zijn naoorlogse identiteit geraakt', zei econoom Takeo Kikkawa van de Hitotsubashi Universiteit tegen The New York Times. 'Wij waren het land van Hiroshima en Nagasaki, maar we zouden laten zien dat we met superieure technologie en deskundigheid deze vreselijke krachten konden temmen ten gunste van vreedzame economische vooruitgang. Kernongelukken gebeurden alleen in andere landen.'


Niet lang na 11 maart verschenen de eerste demonstranten op straat met het bekende geel-rode logo: Kernenergie? Nee bedankt! Onder hen opvallend veel ouderen. Velen hadden nooit eerder aan een betoging meegedaan.


Becquerels en sieverts

De dosimeter, een apparaatje waarmee radioactiviteit kan worden geregistreerd, deed zijn intrede in het Japanse huishouden. Becquerels en sieverts gingen tot het gesprek van de dag behoren. Voedsel van eigen bodem werd verdacht.


Van de 54 kerncentrales in Japan zijn er nog slechts twee in bedrijf. En die worden deze zomer waarschijnlijk ook stilgelegd. Japan neemt - in elk geval tijdelijk - afscheid van kernenergie. Voorlopig houden lagere overheden het herstarten van centrales in hun regio tegen, ook al probeert de regering met stresstests het vertrouwen in de veiligheid van de installaties terug te winnen.


Dat laatste zal niet meevallen, zeker nadat onlangs bekend is geworden dat de kernramp nog veel ernstiger had kunnen zijn. Uit onafhankelijk onderzoek bleek dat zich in een van de reactoren bijna een meltdown had voorgedaan. Die werd voorkomen door ingrijpen van toenmalig premier Naoto Kan. Hij verbood de eigenaar van de centrale, het electriteitsbedrijf Tepco, zich terug te trekken toen de temperatuur in de reactor hoog opliep.


Japan wordt hoe dan ook gedwongen zijn economie onafhankelijk of minder afhankelijk te maken van kernenergie. Daarvan zijn overheid, bedrijfsleven en bevolking zich terdege bewust. De noodzaak om zuinig te zijn met energie wordt algemeen gevoeld. In de zomer gaat de airco niet lager dan 28 graden en lopen alle ambtenaren en zakenlieden zonder stropdas rond. In verscheidene delen van het land heeft de bevolking leren leven met onderbrekingen van de stroomvoorziening.


Het zijn niet alleen de tegenstanders van kernenergie die hun assertiviteit tonen. Voor de ministeries verzamelen zich met enige regelmaat ook andere betogers: burgers die na hun evacuatie terug willen naar huis, burgers die hun woning verloren bij de tsunami en hun grond opeisen, burgers die ontevreden zijn over de schadevergoeding of over het trage verloop van de wederopbouw. Ze kunnen rekenen op warme belangstelling van de Japanse media en op de sympathie van het publiek.


Het natuurgeweld en de kernramp leidden tot een voor Japan ongekende uiting van solidariteit. Honderdduizenden Japanners, veelal jongeren, boden hun diensten aan als vrijwilliger. Ze hielpen bij de opvang van daklozen, de bouw van tijdelijke onderkomens, het puinruimen. Een in zichzelf gekeerde generatie die was geobsedeerd door videospelletjes, vond in de solidariteit een nieuwe reden om in zichzelf te geloven, zei prof. Naoyuki Agawa van de Keio Universiteit tegen de Franse krant Le Figaro.


Politieke establishment

Maar degenen die hadden gehoopt dat ook het politieke establishment zich zou laten inspireren tot vernieuwing, zijn tot nu toe bedrogen uitgekomen. Belangrijke besluiten worden als vanouds op de lange baan geschoven. Oppositie en regering liggen zoals altijd met elkaar overhoop, parlementariërs hebben hun bekende loopgraven weer opgezocht en opnieuw werd de premier naar huis gestuurd.


Van de belofte om de nauwe banden tussen de nucleaire industrie en regering te verbreken, is nog niets terecht gekomen. De instantie die toezicht moet houden op nucleaire installaties valt nog steeds onder het ministerie van Handel, een verklaard voorstander van kernenergie.


Politieke stagnatie zit de wederopbouw in de weg, stelde het Japanse Rode Kruis. De hulporganisatie verwijt de centrale regering en de lagere overheden dat ze er niet in slagen het eens te worden over een 'masterplan' voor de gebieden die zijn getroffen door aardbeving, tsunami en radioactieve besmetting.


Er verblijven nog zo'n 326 duizend burgers in tijdelijke onderkomens. Duizenden van hen die zijn gevlucht voor straling, kunnen waarschijnlijk nooit meer naar hun woonplaats terug. Ook al heeft de overheid snel omvangrijke budgetten vrijgemaakt, toch gaat het schoonmaken van de verontreinigde gebieden, het betalen van vergoedingen en het opstellen van bouwplannen veel Japanners te langzaam. Het leidt tot frustratie en stress bij de getroffenen.


'Je ziet geen ingrijpende hervormingen', zegt Japanoloog Henny van der Veer van de Universiteit Leiden. 'Dat neemt niet weg dat er een onderhuidse discussie op gang is gebracht. De regering wordt geconfronteerd met belangengroepen van slachtoffers, met een protestbeweging. Daar moet ze op een of andere manier gehoor aan geven.' In hoeverre de publieke boosheid leidt tot wezenlijke veranderingen in het Japanse politieke bestel is volgens Van der Veer nog moeilijk te zeggen.


Een geleidelijk proces ligt meer voor de hand dan een radicale ommezwaai. De Amerikaanse politicoloog Richard Samuels van het Massachusetts Institute of Technology bespeurt evenmin een doorbraak in de stroeve economische politieke verhoudingen. Tegen persbureau Reuters zei hij: 'Er is tot nu toe meer over verandering gesproken dan dat er daadwerkelijk is veranderd.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.