Radicaal rechts is nog lang niet de stem van het volk

Een rondgang door Europa heeft geleerd dat er geen wondermiddel bestaat tegen het oprukkende populisme. Ieder land maakt zijn eigen worsteling door. Toch stemmen veel 'Europese antwoorden', rijp en groen, niet bij voorbaat somber.

In januari vond in Koblenz een conferentie plaats van rechts-populisten in Europa. Een medewerkster treft voorbereidingen. Beeld Getty Images

Valt het rechts populisme de wind uit de zeilen te nemen? Die vraag houdt politici, wetenschappers en journalisten in veel Europese landen bezig, nu onmiskenbaar is dat deze politieke stroming aan invloed wint en mogelijk op het punt staat historische overwinningen te boeken - met de PVV als de grootste partij in Nederland en met het Front National als potentiële leverancier van de Franse president. Aan grote woorden om de opmars te duiden ontbreekt het niet. De 'Grote Revolte' noemt de Britse politicoloog Chris Bickerton de afkeer die rechts-populistische kiezers in Europa aan de dag leggen voor het establishment. Volkskrant-commentator Hans Wansink spreekt van 'de populistische revolutie'. Op opiniepagina's worden lezers geregeld de stuipen op het lijf gejaagd door de parallellen met de jaren dertig.

Een wondermiddel tegen het populisme is er niet. De gebundelde denkkracht van politici, wetenschappers en journalisten die zich in heel Europa al lang met dit vraagstuk bezig houden, heeft geen uitzicht op een panacee opgeleverd. Toch stemmen de bevindingen van de Volkskrant-verslaggevers in de serie 'Europese antwoorden' niet alleen maar somber. Want er is wel een grote variëteit aan mogelijke antwoorden, rijp en groen.

In tal van Europese landen worstelen de traditionele partijen met het rechts-populisme. Welke antwoorden zijn er op deze politieke stroming te geven? Verslaggevers van de Volkskrant zien vooral nieuwe plannen en ideeën buiten de gevestigde orde ontstaan. Vandaag deel 6 (slot): Welke lessen zijn er te trekken?

1 Tegenkracht van buiten de gevestigde orde

Het meest aansprekende voorbeeld is En Marche!, de Franse politieke beweging van de 39-jarige, links-liberale presidentskandidaat Emmanuel Macron. Wat een jaar geleden door alle Franse commentatoren nog voor onmogelijk werd gehouden, wordt nu als kansrijk gezien: een politieke buitenstaander die dankzij een eigen beweging, zonder de steun van een gevestigde politieke partij, zich tot president van zijn land weet op te werken. Omdat de gevestigde politieke klasse, die door hem zwaar wordt bekritiseerd, het af laat weten. De parallel met Trump zou zich opdringen, ware het niet dat Macron uit volkomen ander hout is gesneden: pro-mondialisering, pro-EU en niet vijandig tegenover andere culturen.

Met zijn En Marche!-beweging, gesteund door ruim 200 duizend marcheurs, kan hij alle beschouwingen over oprukkend populisme in Europa in een klap naar de prullenbak verwijzen. Dan moet hij wel de gehaaide politica Marine Le Pen verslaan. Of hem dat lukt is onzeker, maar de En Marche!-casus inspireert in ieder geval wel: vanwege de snelheid waarmee de nog geen jaar oude beweging uit de grond is gestampt, het enthousiasme van de marcheurs en de open houding tegenover nieuwe ideeën.

2 Een cordon sanitaire èn een goed alternatief

Tot de politieke strategieën om het populisme in te dammen behoort ook het 'cordon sanitaire', het uitsluiten van iedere vorm van samenwerking met een rechts populistische partij. Dat moet niet worden verward met 'niet in zee gaan met de PVV', waar de meeste Nederlandse partijen nu op zijn uitgekomen. Want dat zijn individuele standpunten van partijen, terwijl het bij een cordon gaat om een collectieve afspraak waar partijen elkaar aan kunnen houden. Het Belgische voorbeeld leert dat zo'n 'schutskring', zoals het in fraai Vlaams wordt genoemd, heel lang stand kan houden: al 28 jaar wordt het Vlaams Belang (VB, voorheen Vlaams Blok) geheel buiten de macht gehouden, zowel op landelijk als lokaal niveau.

Het motief ervoor is principieel: VB onderschrijft niet het gelijkheidsbeginsel voor alle burgers en dus valt er fatsoenshalve niet met de partij te besturen. Maar het effect is bovenal politiek, want de partij wist in al die jaren nooit door te breken. Een probaat paardenmiddel dus? Helaas, de geleerden zijn het er niet over eens. Mogelijk is de partij vooral een kopje kleiner gemaakt door de eveneens rechtse, maar wel 'fatsoenlijke' concurrent, de nu regerende N-VA van Bart de Wever. Politicoloog Joost van Spanje die onderzoek deed naar cordons in Europa (28 stuks sinds 1944), concludeert dat de combinatie nodig is: een verbond is pas effectief als er zich ook 'een andere partij aandient die qua standpunten in de buurt van de buitengesloten partij komt en toch als fatsoenlijk wordt ervaren.'

Eerder verschenen:

Zweden
Een nieuwe school voor jonge politici in Zweden

België
Is een cordon sanitaire effectief?

Duitsland
Duitse mannen als vluchtelingen-buddy's

Frankrijk
En Marche! Politieke beweging in opkomst

Ierland
Als 99 burgers inspraak krijgen

Bekijk hier het hele overzicht.

3 Langetermijnproblemen moet je nu aanpakken

Tegenover de politieke spelletjes staat een aanpak van de dieperliggende langetermijnproblemen achter het rechtse populisme. De achterliggende gedachte is dat de populariteit van populisten niet zozeer is terug te voeren op verwerpelijke denkbeelden, maar op serieus te nemen problemen. Pak die aan en de voedingsbodem voor hun succes wordt drooggelegd. Verkettering van een grote groep kiezers is niet nodig.

De multiculturele samenleving en dan met name de haperende integratie van de moslimgemeenschap vormt zo'n voedingsbodem, extra gekruid door aanslagen van moslimextremisten en de toestroom van asielzoekers. Op dit vlak beogen tal van maatschappelijke projecten spanningen weg te nemen. Zoals het in de serie beschreven 'buddy'-project in Potsdam, waarbij Duitse mannen een half jaar lang optrekken met naar hun land gekomen Syriërs en andere migranten. Zij gaan tenminste eenmaal per twee weken het gesprek met elkaar aan over normen en waarden. Een sympathiek initiatief, maar als dam tegen het populisme niet erg robuust.

Dat geldt ook voor de in Zweden en Ierland bezochte projecten. Die zijn niet gericht op maatschappelijke vraagstukken als integratie of ongelijkheid, maar op het politieke bestel zelf, oftewel: een beter functioneren van de democratie. Dat zou ook kunnen bijdragen aan minder proteststemmen, is de hoop. In Stockholm wordt het gezocht in een nieuwe opleiding voor politici. Volgens de initiatiefnemers rekruteren de gevestigde partijen te eenzijdig uit hun jeugdorganisaties. Daardoor weerspiegelt de politieke klasse niet langer de diversiteit van de samenleving, met een kloof tot de burgers als gevolg. In Ierland krijgen burgers meer inspraak dankzij de Citizen's Assembly. Die assemblee, samengesteld uit een groep van 99 toevallig gekozen, maar wel representatieve burgers, adviseert de regering na consultaties van deskundigen, over gevoelige onderwerpen: eerst het homohuwelijk, nu abortus. Ook deze initiatieven lijken niet meer dan een bescheiden bijdrage te kunnen leveren.

Stem van het volk

De zoektocht gaat voort. Van belang lijkt daarbij het populisme niet groter te maken dan het is. De grote meerderheid van de bevolkingen van Europese landen (Griekenland en Hongarije uitgezonderd) stemde in 2016 op liberaal-democratische partijen. Zet alle Europese verkiezingen van vorig jaar op een rijtje, zoals populisme-expert Cas Mudde deed, en de scores zijn onverwacht laag: gemiddeld 4 procent bij parlementsverkiezingen en gemiddeld 10 procent bij presidentsverkiezingen. Anders gezegd: de radicaal rechtse stemmer is nog lang niet de stem van het volk, wat hun partijen ook mogen beweren.

Maar bagatelliseren is riskant. Zowel Mudde als zijn Duitse vakgenoot Jan-Werner Müller wijst op de spanning met de democratie. Partijen als de PVV of de Zweedse SD mogen dan binnen de parlementaire democratie functioneren, zij ondermijnen de instituties ervan ('nep-parlement', 'nep-rechters'). Bovendien tonen zij geen respect voor andere politieke opvattingen, omdat alleen zijzelf 'het volk' vertegenwoordigen. 'Populisme is altijd anti-pluralistisch, welke inhoud het ook heeft', stelde Princeton-hoogleraar Müller in een interview. 'En je kunt geen democratie hebben zonder pluralisme.'

Het tegenwoordig zo vaak bekritiseerde politiek systeem in Nederland werpt vooralsnog de voornaamste dam op. Want dat is gebaseerd op evenredige vertegenwoordiging. Populisten kunnen daardoor betrekkelijk eenvoudig in de volksvertegenwoordiging komen, maar echte macht uitoefenen is veel lastiger. Want dat vereist in dit coalitieland dat er compromissen kunnen worden gesloten. Dat minimaliseert de kans op beleid dat strijdig is met de Grondwet, zoals het PVV-partijprogramma nu voorstelt. Dat andere partijen daarin meegaan, is onvoorstelbaar. Anders ligt het in landen als de VS, Groot-Brittannië of Frankrijk, waar het politieke systeem is gebaseerd op het 'winner takes all'-principe. Daar kunnen rechts-populistische stromingen veel langer uit het parlement worden geweerd. Maar lukt dat niet meer en worden zij grootste partij, dan zijn de gevolgen in die landen niet meer te overzien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.