Race om de feiten

De zware jongens van de multinationals schuwen geen middel om hun gelijk te halen. Wint Big Mack de lobbyoorlog over het pesticidenverbod?

'Dear Mr. Commissioner', zo begint de brief. 'Ik schrijf u voor een dringende zaak en geloof dat uw directe bemoeienis noodzakelijk is om het beginsel hoog te houden van op wetenschap gebaseerde besluitvorming in het Europese proces.'


Vrijdag 8 juni 2012 is het dan. 'Mr. Commissioner' is gericht aan John Dalli, Maltees en op dat moment Europees commissaris voor Gezondheid en Consumentenbescherming. Schrijver van de ver- trouwelijke brief is Mike Mack, bestuursvoorzitter van de Zwitserse multinational Syngenta. 'Een zwarte dag voor zowel de Franse als de Europese landbouw', gaat Mack verder.


Het gaat over Cruiser, een pesticide van Syngenta. De Franse regering heeft net besloten het middel in de ban te doen en de hele EU dreigt te volgen.


De Vlaamse europarlementariër Bart Staes weet van de correspondentie. Hij zegt nu: 'Hoed u voor de grote jongens. Als er een wetenschappelijk advies ligt dat hun niet bevalt, zetten ze agressief en brutaal alle middelen in. En altijd achter de schermen.'


Het wetenschappelijk advies komt van EFSA, de Europese autoriteit voor voedselveiligheid. De Europese Commissie is van plan op grond van de bevindingen van EFSA drie pesticiden voor twee jaar te verbieden, waaronder het product van Syngenta.


Maar Syngenta ís zo'n grote jongen. Bestuursvoorzitter Mack wordt in de wandeling zelfs Big Mack genoemd. Het bedrijf telt wereldwijd bijna dertigduizend werknemers. In 2013 had het een omzet van bijna 15 miljard dollar en een winst van 1,6 miljard dollar. Het legt zich toe op gewasbescherming door genetische modificatie.


Eurocommissaris Dalli is voorstander van maatregelen tegen het chemische product Cruiser. Van harte gaat het niet, maar hij móet wel onder druk van een groot aantal leden van het parlement. Syngenta-voorzitter Mack drukt commissaris Dalli in elegante bewoordingen tegen de muur. Hij schrijft op 8 juni 2012: 'Toevallig is het minder dan twee weken geleden dat ik naast de voorzitter van de Europese Raad Van Rompuy zat en de voorzitter van de Europese Commissie Barroso en de Franse president Hollande op de G8-bijeenkomst in Camp David als gast van de Amerikaanse president Obama. Ik was daar op de zaterdaglunch om de bijdrage te bespreken die de particuliere sector kan leveren aan de veiligheid van voedsel, vooral in Afrika waar wij ons zojuist hebben verbonden aan een investering van 500 miljoen dollar voor het komende decennium.'


Bij

De boodschap is duidelijk: Dalli doet er verstandig aan Syngenta niet voor de voeten te lopen. Mack reikt de commissaris nog een aanvullende reden aan. Het besprokene aan de lunchtafel van Obama, schrijft de bestuursvoorzitter van Syngenta, 'liep volkomen in de pas met de vele, ondersteunende opmerkingen die u maakte toen we elkaar de laatste keer ontmoetten in uw Brusselse kantoor op 29 augustus'.


Volgens de industrieel dreigt de EU over één nacht ijs te gaan, op basis van een studie die maar één doel heeft: twijfel zaaien over zijn product. Mack: 'Ik weet dat sommige lidstaten, aangevuurd door een kleine groep activisten aan het lobbyen zijn om Cruiser te verbannen. (...) Ik dring er bij u in de krachtigst mogelijke termen op aan weerstand te bieden aan deze druk. (...) Ik ben van harte bereid deze zaak persoonlijk met u te bespreken, mocht dat helpen.'


De vertrouwelijke brief van Mack was onderdeel van een deels open, deels verborgen slag in Brussel over de bij. De bij gaat dood. Niet die enkeling die hinderlijk rond je kop zoemt en een mep verdient, maar de soort. Hele kolonies gaan eraan, miljoenen bijen, vooral in Europa en Amerika, verdwijnen en over de oorzaken woedt een ware godsdienstoorlog.


In zaal A1G3, beter bekend als de Petra Kellyzaal van het Europees Parlement, vernoemd naar de Duitse feministe, hebben de Groenen een bijenconferentie georganiseerd. Een verhoog voor de sprekers, in een halve cirkel van zes oplopende rijen de aaneengesloten tafels voor de bezoekers, flesjes Chaudfontaine, sparkling en non-sparkling, op het tafelblad. Daaromheen de cabines van de tolken. Dat die er zijn, is nuttig want de voorzitter van de conferentie, de europarlementariër, tevens predikante Margrete Auken heeft besloten Deens te spreken. 'Ik denk dat het belangrijk is je moederstaal te gebruiken', zegt ze zonder toelichting. Een jonge vrouw heeft haar baby meegenomen. Ze parkeert de kinderwagen naast de tafel van de zaalwacht.


Sterfte

'Alle grafieken laten lijnen zien die droevig naar beneden gaan.' De Belgische emeritus hoogleraar Frans Jacobs heeft een bars gezicht, zijn boodschap is zwaar. 'Het is echt ongelofelijk hoeveel bijen het afleggen.' Het komt voor dat imkers van jaar op jaar een kwart van hun kolonie of meer kwijtraken. Zomaar. Althans ogenschijnlijk zomaar.


Professor Jacobs legt uit waarom iedereen gebaat is bij een welvarende bijenstand. De bij is een transporteur van stuifmeel, van levensbelang voor de bevruchting van groenten en fruit. Daarnaast is de bij natuurlijk symbool van een arcadisch leven. 'Bijen zijn de thermometer van de natuur', betoogt de jonge moeder.


Het probleem is dat de oorzaak van de massale bijensterfte niet met zekerheid kan worden vastgesteld. Wat we weten is dat het al vijftien jaar aan de gang is, bijen blijken op grote schaal getroffen te worden door neurologische aandoeningen, ze verliezen hun oriëntatievermogen en hun resistentie tegen aandoeningen. Vervolgens gaan ze dood.


Is het de varroamijt, dat kreng? Is het de eenzijdigheid van de landbouw? Of zijn het de pesticiden, de ziektenverdelgers die op grote schaal worden ingezet? En als het die pesticiden zijn, afkomstig van multinationals als Bayer, BASF en Syngenta, in welke mate dan en kun je dat bewijzen?


Daar ontvouwt zich de oorlog. In de brandhaard bevindt zich EFSA, de Europese autoriteit voor voedselveiligheid. De Europese Commissie, het dagelijks bestuur van Europa, gaat af op de adviezen van EFSA. Op de conferentie in de Petra Kellyzaal is het hoofd van de afdeling pesticiden van de organisatie aanwezig. Hij zegt dat nog veel onzeker is, hij past op zijn tellen. Hij wijst op de taskforce die in 2012 is opgericht en op het colloquium dat zojuist in Parma is gehouden. Hij zegt dat hij een vervolgopdracht verwacht van de Europese Commissie.


Kwaad

Niettemin, op grond van rapportages van EFSA heeft de Europese Commissie besloten dat drie specifieke pesticiden voor twee jaar niet gespoten mogen worden op mais, zonnebloem en koolzaad. De idee is: laten we eens kijken of het helpt. Het was een besluit dat voor de poorten van de hel werd weggesleept. Veel landen waren tegen, onder druk van hun landbouwlobby's. De Commissie had het recht door te zetten en heeft dat gedaan na pressie vanuit het Europees Parlement. Europarlementariër Staes: 'We hebben met 110 parlementsleden een brief gestuurd aan alle 28 ministers van Landbouw en aan de Europese Commissie. Uiteindelijk heeft dat gewerkt.'


EFSA, de bewaker van veilig voedsel in Europa, wordt nu op fascinerende wijze belaagd, van alle kanten. Door de Syngenta's en ook door actiegroepen.


Een maandagavond in rue d'Edimbourg, statige huizen in een donkere Brusselse zijstraat. Het tafereel doet denken aan de vervreemdende straten van Carel Willink. In een pand waarin een soort wereldwinkel is gevestigd, spreekt dr. David Cronin, Iers onderzoeker en publicist. Zijn thema vanavond: 'Hoe big business het Europese beleid bepaalt inzake voedsel, klimaat en oorlog.' Onder zijn gehoor van zestig mannen en vrouwen bevinden zich twee baby's.


Cronin heeft een vriendelijk, enigszins verlegen gezicht. Het contrasteert met de kracht van zijn woorden en zijn stem. Het gaat over de bijen en de pesticiden: 'My friends, die multinationals zeggen voortdurend: waar is het wetenschappelijk bewijs? Dit betekent, my friends, dat de gezondheid van onze kinderen en het overleven van soorten in de natuur wordt overgelaten aan de genade van het grote bedrijfsleven.' Het kwaad zit bij de multinationals en de EU, die heult met de vijand - back to the seventies. Cronin: 'We zullen een massabeweging moeten opbouwen, my friends, om de macht van het bedrijfsleven te breken.'


Dat bedrijfsleven gaat anders te werk. Nauwelijks subtieler, maar buiten het zicht van het publiek en met imponerend vertoon van macht. Het blijkt uit de brief van Big Mack aan de eurocommissaris, het spreekt uit de verbetenheid waarmee Syngenta's juristen EFSA onder vuur nemen over zoiets onnozels als een persbericht.


Persbericht

Voor het goede begrip: de industrie heeft het standpunt betrokken dat er geen direct verband bestaat tussen de bestrijdingsmiddelen die tot de groep van zogeheten neonicotinoïden behoren en de slechte gezondheid van bijen. Omgekeerd, zeggen de bedrijven, is wel een relatie aangetoond tussen bijensterfte en de varroamijt. Volgens Syngenta is EFSA onder politieke druk gezet en heeft de toezichthouder slecht onderzoekswerk afgeleverd.


Op dinsdag 15 januari 2013 is een verbod op het gebruik van de pesticide Cruiser aanstaande als EFSA in een persbericht vaststelt dat vermoedelijk een verband bestaat tussen het gebruik van neonicotinoïden en de bijensterfte. De persdienst van EFSA stuurt uit beleefdheid het concept naar Syngenta: dit verhaal gaat morgen de wereld in.


Uit alweer vertrouwelijke stukken blijkt het vervolg. Nog dezelfde dag reageert het hoofdkantoor van Syngenta in Basel. Men eist rectificatie. Het bestrijdingsmiddel van Syngenta is bruikbaar voor elk gewas, ook voor de gewassen waar bijen zich graag laten zien. 'We vragen u formeel te bevestigen dat u het persbericht zal rectificeren voor 11 uur.'


Op woensdag 16 januari ontvangt Catherine Geslain-Lanéelle, directeur van EFSA, een fax en een mail van de Brusselse tak van het internationale advocatenkantoor Ashurst.


Ashurst wil alle documenten zien, 'onder Richtlijn 1049/2001', die betrekking hebben op het persbericht. Dit impliceert 'alle conceptversies en de interne correspondentie binnen EFSA over de inhoud van deze versies', waaronder 'vergadernotulen'. Ook verlangt Ashurst alle namen van EFSA-medewerkers die verantwoordelijk zijn voor de publicatie.


Op 6 februari antwoordt het hoofd juridische zaken van EFSA dat men alle stukken - 'het is een hele stapel' - kan krijgen. Een week later sturen de Ashurst-advocaten een brief op poten aan EFSA, opnieuw aan directeur Geslain-Lanéelle. 'Privé en vertrouwelijk' staat erboven. Verlangd worden nu alle stukken, 'ook de handgeschreven aantekeningen' van een ontmoeting tussen twee medewerkers, waarbij een alternatieve tekst van het persbericht over tafel zou zijn gegaan.


Verder wil Ashurst 'alle interne vergadernotities die betrekking hebben op de brief van Syngenta van 15 januari. Dit houdt ook in handgeschreven aantekeningen gedurende ter zake doende overleggen of telefoongesprekken.'


Verbod

Zes dagen later trekt Ashurst het mes. Het advocatenkantoor schrijft aan de directeur: 'In een e-mail aan u op 16 januari 2013 om 9 uur 34 voegde Anne-Laure Gassin (hoofd van de afdeling communicatie, red.) een herzien persbericht toe. (...) U legde de suggestie naast u neer, beantwoordde de e-mail op 16 januari 2016 om 12 uur 51: 'Verandering van het persbericht is niet nodig.''


Ashurst stelt een gang naar de rechter in het vooruitzicht. Maar dan loopt de kwestie leeg, als een ballon die met bolle wangen is opgeblazen en dan uit de handen schiet. Directeur Geslain-Lanéelle stuurt een droog briefje aan Syngenta - niet aan Ashurst, het advocatenkantoor. Ze schrijft dat haar organisatie zich voor de vaststelling van de schadelijkheid van Cruiser heeft gebaseerd op gegevens van de Griekse dochteronderneming van Syngenta. Dat die gegevens later niet juist bleken, is niet haar schuld. Met vriendelijke groet.


Het Europese verbod op de neonicotinoïden is in december vorig jaar ingegaan. BASF en Syngenta, beide producent van de bestrijdingsmiddelen zijn in beroep gegaan bij het Europese Hof van Justitie.


JAN TROMP IN BRUSSEL


Jan Tromp gaat voor Vonk de confrontatie aan met de instituties van de EU. Het complete dossier is te lezen op volkskrant.nl/vonk.


Brusselse vragen of tips? Twitter: @TrompVolkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden