PostuumRabbi Chaim Kanievsky (1928-2022)

Rabbi Kanievsky kon nog geen thee zetten, maar iedereen wilde zijn goede raad

Rabbi Chaim Kanievsky kwam zelden buiten, had geen idee hoe hij een telefoon moest gebruiken, en volgens zijn familie was het hem nog nooit gelukt om een fatsoenlijke kop thee te zetten. Toch stonden er elke dag honderden mensen aan de deur van zijn bescheiden huis in de Israëlische stad Bnei Brak om de man om advies te vragen.

Sacha Kester
Rabbi Chaim Kanievsky (midden) leest het boek van Ester tijdens het Poerim-feest in de synagoge van Bnei Brak. Links naast hem zit Yaakov Kanievsky, de kleinzoon die alle vragen van de buitenwereld altijd in zijn oor schreeuwt omdat de rabbi zelf te doof is om mensen te kunnen verstaan.  Beeld AFP
Rabbi Chaim Kanievsky (midden) leest het boek van Ester tijdens het Poerim-feest in de synagoge van Bnei Brak. Links naast hem zit Yaakov Kanievsky, de kleinzoon die alle vragen van de buitenwereld altijd in zijn oor schreeuwt omdat de rabbi zelf te doof is om mensen te kunnen verstaan.Beeld AFP

Afgelopen vrijdag is de rabbi op 94-jarige leeftijd overleden, en twee dagen later perste zich een enorme zwarte golf door de straten van Bnei Brak: honderdduizenden volgelingen (de politie zegt dat er 750.000 man op de been was – 8 procent van de hele Israëlische bevolking) verdrongen elkaar op het plaveisel, of stonden op balkons en daken in de hoop een glimp op te vangen van de kist van hun geliefde spirituele leider.

Het was een oude man natuurlijk. Klein en krom, met een gerimpeld gezicht dat werd omlijst door een witte baard met wilde pieken en plukken, en Kanievsky was zo doof dat zijn kleinzoon elke vraag die hem gesteld werd in zijn oor moest schreeuwen. En vragen waren er altijd voor deze ‘Prins van de Torah’, zoals Kanievsky liefkozend werd genoemd.

De rabbi had geen officiële rol: hij leidde geen gemeenschap, school of rechtbank. Kanievsky was een man die studeerde, volledig toegewijd, tot 17 uur per dag, en daarom een fenomenale kennis had van de heilige boeken. Hij werd gezien als de spirituele leider van de zogenoemde Litouwse joden, een ultraorthodoxe stroming uit Oost-Europa waar ongeveer eenderde van de 1,1 miljoen ultraorthodoxen in Israël zich toe rekent.

Geduldig wachten op goede raad

Elke dag haalde Kanievsky zijn neus een paar uur uit de boeken om mensen te adviseren die hulp nodig hadden, of dat nu ging om de liefde, gezondheid, of het gebruik van moderne huishoudelijke apparaten. In lange rijen stonden gewone mannen en vrouwen voor zijn deur, geduldig wachten op hun beurt, maar de mening van Kanievsky was ook van belang voor politici, en dan met name die van de ultraorthodoxe partijen.

In maart 2020, toen vele ultraorthodoxen (die in grote groepen bij elkaar kruipen voor gebed, studie en bruiloften) corona kregen, vroegen zijn volgelingen Kanievsky om raad over de maatregelen die de regering had getroffen. In het begin sprak hij zich daartegen uit, en droeg zijn volgelingen op om de religieuze scholen open te houden, omdat ‘stoppen met het bestuderen van de Torah gevaarlijker is dan het coronavirus’.

Honderdduizenden volgelingen van rabbi Chaim Kanievsky hoopten tijdens de begrafenis van hun spirituele leider een glimp van zijn kist op te vangen.  Beeld AFP
Honderdduizenden volgelingen van rabbi Chaim Kanievsky hoopten tijdens de begrafenis van hun spirituele leider een glimp van zijn kist op te vangen.Beeld AFP

Het werd hem door het minder religieuze deel van de bevolking niet in dank afgenomen: terwijl iedereen thuis in lockdown zat, ging het leven van de haredim (zoals ultraorthodoxen in Israël genoemd worden) gewoon door, en bleef het aantal besmettingen in Israël hoog vanwege het gedrag van deze groep. De irritatie liep hoog op, en columnisten foeterden dat Kanievsky ‘moet worden opgepakt vanwege het verspreiden van de ziekte’.

Maar enkele weken later, toen het virus steeds meer slachtoffers eiste, veranderde Kanievsky van gedachten, en begon hij de maatregelen te steunen. Het behoud van leven, zo stelde de rabbi toen, is belangrijker dan vasthouden aan de bekende weg. Mensen konden beter thuis studeren en bidden, en moesten grote bijeenkomsten mijden. Hij was bovendien een groot voorstander van vaccinaties. Kanievsky en zijn familie werden zelfs bedreigd door antivaxers toen hij stelde dat ouders hun kinderen tussen de 5 en de 11 jaar ook moesten laten inenten.

Ultraorthodoxe wereld in Oost-Europa voor de Holocaust

Kanievsky was een van de laatste overlevenden van de ultraorthodoxe wereld in Oost-Europa van voor de Holocaust. Hij werd in 1928 geboren in de voormalige Sovjet-Unie (in het deel dat nu Belarus is) en verhuisde voor de Tweede Wereldoorlog al naar Israël. Kanievsky groeide op naast de andere rabbijnen van zijn generatie die na de Holocaust de Litouwse religieuze scholen herbouwden in de nieuwe, seculiere Joodse staat. Deze ultraorthodoxen vormden decennialang het spirituele en ideologische hart van de gemeenschap, die van een kleine minderheid uitgroeide tot een machtsfactor van belang.

Een luchtfoto gemaakt tijdens de uitvaart van rabbi Chaim Kanievsky in de ultraorthodoxe plaats Bnei Brak, nabij de stad Tel Aviv.  Beeld REUTERS
Een luchtfoto gemaakt tijdens de uitvaart van rabbi Chaim Kanievsky in de ultraorthodoxe plaats Bnei Brak, nabij de stad Tel Aviv.Beeld REUTERS

Zijn familielijn droeg bij aan Kanievsky’s status: zijn vader en oom werden beschouwd als eerbiedwaardige religieuze wijzen, maar het was zijn eigen encyclopedische kennis, waardoor mensen hem beschouwden als een heilige man. ‘We zullen zijn naam herinneren als een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van de Torah, en van het volk van Israël’, zei premier Naftali Bennett na zijn overlijden.

Normaal gesproken volgt er na het overlijden van een spiritueel leider uitgebreid debat over zijn opvolger, maar dat is nu niet het geval: er is nog één leidende geestelijke van zijn generatie over: de 98-jarige rabbi Gershon Edelstein.

Drie belangrijke uitspraken van rabbi Chaim Kanievsky

In 2012 oordeelde Kanievsky dat het voor gelovigen verboden is om een smartphone te bezitten of gebruiken zonder toestemming van een rabbijnse autoriteit. Mensen die er al een bezaten, moesten het toestel niet verkopen, maar vernietigen.

In 2015 zou Kanievsky paramedici van de ultraorthodoxe Hatzalah, een vrijwillige medische hulpdienst, hebben opgedragen dat zij op de plek waar een aanslag is gepleegd eerst de slachtoffers moeten behandelen. Daarna moeten zij zich pas bekommeren om de terroristen die de aanslag gepleegd hebben, ook als een slachtoffer veel minder zwaar gewond is, en het betekent dat de daders hierdoor zullen overlijden.

In 2019 oordeelde Kanievsky dat het ‘logisch’ is om in het geval van kindermisbruik direct naar de politie te stappen, zonder eerst een geestelijke te consulteren, omdat een mens hiermee gered kan worden. Deze uitspraak wordt gezien als een belangrijke stap in het gevecht tegen misbruik binnen de zeer gesloten orthodoxe gemeenschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden