onderzoek

Raakt Nederland betrokken bij mensenrechten- schendingen in Egypte?

In 2020 gaf het Nederlandse kabinet een vergunning af aan de Nederlandse wapenproducent Thales om de Egyptische marine uit te rusten met hoogwaardige defensie-apparatuur. De Volkskrant en Lighthouse Reports ontdekten dat er aanwijzingen zijn voor mensenrechtenschendingen, mede door de marine.

Jenne Jan Holtland en Ludo Hekman
null Beeld Alexandra España
Beeld Alexandra España

Midden in de nacht, als iedereen in Gaza ligt te slapen, schrikt de 18-jarige Tariq van een ratelend geluid. Tak-tak-tak. Waar komt het vandaan? Het is pikdonker, één uur, misschien twee uur ’s nachts, en samen met zijn twee broers vaart Tariq op volle zee, een paar kilometer uit de kust. Tariq komt uit een Palestijnse vissersfamilie. Iedere nacht vist hij met zijn broers op brasem en sardientjes, die ze overdag verkopen op de markt.

Het geluid komt van automatische geweren. In de duisternis zijn twee rubberboten langszij gekomen met soldaten in woestijnkleurige camouflagekleding. Zonder waarschuwing hebben ze het vuur geopend. Meteen voelt Tariq een brandend gevoel op zijn linkerarm, een kogel heeft hem geschampt. De militairen enteren de boot en arresteren hem. Hij krijgt klappen. Zijn broers liggen op de vloer. Ahmed (20), geraakt in borst en ingewanden, overlijdt een paar uur later. Het gezicht van Mohammed (25) is met kogels doorzeefd. Hij is op slag dood.

Het is anderhalf jaar na die septembernacht in 2020 als Tariq via een videoverbinding zijn verhaal doet, zittend in het kantoor van een advocaat in de bezette Gazastrook. In het echt heet hij anders (net als zijn broers); uit angst voor represailles wil hij niet met zijn naam in de krant.

Aan hun Arabische accent hoorde Tariq dat de soldaten van de Egyptische marine waren. Ze namen hem mee naar een cel op het Egyptische vasteland, waar hij herhaaldelijk geslagen en geëlektrocuteerd werd. Na drie maanden kwam hij vrij.

Egypte deelt zowel een land- als een zeegrens met de Gazastrook, en handhaaft de blokkade van Gaza die Israël in 2007 instelde nadat de militante Palestijnse beweging Hamas de verkiezingen had gewonnen. Sindsdien hebben tal van VN-rapporten geconstateerd dat de blokkade in strijd is met het internationaal humanitair recht, aangezien de bevolking geen kant op kan en collectief gestraft wordt. De Egyptische autoriteiten zeggen dat ze terrorisme en smokkel vanuit de Palestijnse gebieden willen tegenhouden. Uit Tariqs relaas en documenten die dat ondersteunen, blijkt dat daar onschuldige doden bij vallen.

Tariqs getuigenis mag explosief worden genoemd. De Egyptische marine die hem oppakte, wordt binnenkort namelijk uitgerust met hoogwaardige defensie-apparatuur uit Nederland. Wapenproducent Thales ontving een grote order uit Caïro, en kreeg in juli 2020 een exportvergunning van het kabinet in Den Haag. Het gaat om radarapparatuur en zogeheten ‘commando-, controle- en communicatiesystemen’, afgekort C3, met een prijskaartje van meer dan 114 miljoen euro. Voor Nederland, elfde op de lijst van mondiale wapenexporteurs, is dat een grote klapper.

Meteen na het toekennen van de vergunning kwam er kritiek uit de Tweede Kamer. Egypte is een politiestaat die, zoals toenmalig GroenLinks-Kamerlid Bram van Ojik aanvoerde, ‘veelvuldig journalisten en mensenrechtenactivisten opsluit’. Vredesorganisatie Pax spande samen met twee andere organisaties een kort geding aan, zonder succes. Zowel het kabinet als de rechter achtte het gevaar dat de apparatuur zou worden gebruikt voor mensenrechtenschendingen verwaarloosbaar. Donderdag dient het hoger beroep.

null Beeld Alexandra España
Beeld Alexandra España

Uit onderzoek van de Volkskrant en de Europese onderzoeksorganisatie Lighthouse Reports blijkt dat de Egyptische marine wel degelijk regelmatig betrokken is bij mensenrechtenschendingen. De Volkskrant en Lighthouse Reports spraken met deskundigen, activisten en ooggetuigen, en spitten door lokale nieuwsberichten en posts op sociale media. Tientallen video’s van het Egyptische leger werden geanalyseerd, en met behulp van satellietbeelden geverifieerd.

Uit dit onderzoek blijkt niet alleen dat de Egyptische marine Palestijnse vissers uit Gaza arresteert of doodschiet. Er zijn ook sterke aanwijzingen dat sommige marine-eenheden betrokken zijn bij schendingen in de Sinaï-woestijn, waar Egypte al jaren een schrikbewind voert onder de noemer van terrorismebestrijding. Het type fregat dat de Nederlandse regering van nieuwe technische snufjes wil voorzien, wordt door het Egyptische leger ingezet om diezelfde eenheden te ondersteunen. Uit de reconstructie blijkt bovendien dat de toenmalige verantwoordelijke ministers, Sigrid Kaag en Stef Blok, hier weet van hadden maar die informatie niet met de Tweede Kamer hebben gedeeld.

Waarom Tariq precies werd opgepakt is onduidelijk. Mogelijk waren hij en zijn broers per ongeluk de maritieme grens tussen Gaza en Egypte overgestoken, al ontkent hij dat zelf. ‘Ik heb de gps in de gaten gehouden.’ Naar eigen zeggen werd hij in gevangenschap over zijn hele lichaam geëlektrocuteerd en moest hij water drinken uit de wc. De agenten wilden dat hij toegaf dat hij een ‘terrorist’ was. ‘Ik was de enige getuige van de dood van mijn broers. De Egyptenaren konden zich niet voorstellen dat we burgers waren. Als ik bekende, konden ze zeggen dat ze twee terroristen hadden gedood. Ze bedreigden me en zeiden: we sturen je dezelfde kant op als je broers. ‘Doe maar’, zei ik, ‘ik ben onschuldig. Ik ben een gewone visser.’

De Palestijnse autopsierapporten, ingezien door de Volkskrant en Lighthouse Reports, bevestigen Tariqs relaas op detailniveau. De lichamen van zijn broers kwamen pas twee dagen na overlijden bij het Al-Shifa ziekenhuis in Gaza aan, hetgeen te verklaren valt: Egypte droeg ze niet onmiddellijk over. In beide gevallen schreef de arts als verklaring: ‘Beschietingen door het Egyptische leger.’

Een tweede visser heeft een vergelijkbare ervaring met de Egyptische marine, zij het met minder dramatische afloop. De 31-jarige Mahmoud (niet zijn echte naam, ook hij vreest represailles) vertelt over een avond in maart 2021, toen de motor op zijn boot het begaf. ‘Door de wind en de golven dreef ik naar de grens met Egypte’, herinnert hij zich. Meteen werden er schoten gelost. ‘Ze zeiden: jullie vissen in een verboden zone.’ Samen met twee collega’s werd hij in de boeien geslagen en geblinddoekt. In de Egyptische havenstad al-Arish belandden ze in een kleine cel die ze met vijftig anderen moesten delen. Ze kregen met z’n allen één matras en één deken. Pas na vier maanden kwam Mahmoud vrij.

Dergelijke incidenten zijn geen uitzondering: uit een inventarisatie van berichten in de lokale media blijkt dat de Egyptische marine sinds 2015 zeker achttien keer Palestijnse vissers heeft beschoten dan wel opgepakt. In minstens één geval werd een visser een jaar lang in een cel opgesloten.

***

Voor de export van wapens is in Nederland een vergunning nodig. Het kabinet beoordeelt iedere aanvraag op basis van acht, in Europa afgesproken criteria. Eén daarvan schrijft voor dat EU-lidstaten geen wapens mogen leveren wanneer er een ‘duidelijk risico’ bestaat dat die worden ingezet voor binnenlandse onderdrukking of mensenrechtenschendingen. Om die reden werd in 2020 een vergunning voor de export van F16-onderdelen aan Egypte geweigerd. De uitvoer van warmtebeeldcamera’s en andere militaire hardware kreeg wel groen licht.

In Egypte handhaaft het leger, aangestuurd door president Abdel Fattah al-Sisi, een oud-generaal, sinds 2014 een noodtoestand die keihard optreden mogelijk maakt in de noordelijke Sinaï-woestijn. Buiten het zicht van de internationale gemeenschap voert het land oorlog tegen een aan Islamitische Staat gelieerde terreurgroep, met zware gevolgen voor de lokale bevolking. Tienduizenden burgers zijn uit hun huizen gezet, hele dorpen platgewalst en honderden mensen spoorloos verdwenen. Toegang tot voedsel is in handen van het leger, scholen zijn sinds 2018 dicht. Standrechtelijke executies komen veelvuldig voor.

Volgens een rapport van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW) uit 2019 is er sprake van oorlogsmisdaden in Noord-Sinaï en – mogelijk – misdaden tegen de menselijkheid. Cruciaal detail: bij de gevechten worden volgens het rapport niet alleen voetsoldaten ingezet, maar ook ‘marineschepen’.

In antwoord op Kamervragen antwoordden de toenmalige ministers Kaag (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking) en Blok (Buitenlandse Zaken) in de zomer van 2020 dat ze ‘geen aanwijzingen’ hadden dat de Egyptische marine bij wandaden betrokken was. ‘Daarnaast lenen deze goederen (radar- en C3-systemen) zich er qua aard en eigenschappen niet voor om ingezet te worden bij dergelijke mensenrechtenschendingen.’

Dat is maar de vraag. Voor een leek klinken communicatie- en radarapparatuur inderdaad tamelijk onschuldig. In werkelijkheid is er geen modern leger dat nog zonder kan. Het gaat om spullen die specifiek geproduceerd zijn voor militair gebruik, met als gevolg dat er een wapenexportvergunning nodig is. ‘Het C3-systeem is voor een leger wat het zenuwstelsel is voor het lichaam’, aldus Bas Lijnse, universitair hoofddocent navigatietechnologie aan de Nederlandse Defensie Academie. ‘Een helikopter die vertrekt, een special forces-bootje dat een schip verlaat om aan land te gaan, via dit systeem zijn ze allemaal verbonden.’

In het kort geding dat vredesorganisatie Pax, de stichting Stop Wapenhandel en het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM) aanspanden tegen de staat citeerden ze het zinnetje uit het HRW-rapport over de betrokkenheid van marineschepen bij gevechten in de Sinaï. De landsadvocaten antwoordden dat Nederland met die informatie ‘bekend’ was, en dat die gedeeld was met ‘eigen bronnen in de regio, die dat niet konden bevestigen’. De slotsom van de rechter: de staat had zorgvuldig gehandeld.

Maar uit het onderzoek van de Volkskrant en Lighthouse Reports blijkt dat de marine wel degelijk structureel betrokken is bij militaire missies in Noord-Sinaï. Het gaat met name om een elite-eenheid die sinds 2015 actief is in Noord-Sinaï. In Egypte staat deze bekend als de Liwa al-Wahdat al-Khasa, de ‘brigade voor speciale eenheden’, een groep special forces van de marine.

Het YouTube-kanaal van het Egyptische ministerie van Defensie staat vol propagandafilmpjes, voorzien van opzwepende, heroïsche muziek. Neem bijvoorbeeld een video van 21 oktober 2019, met daarin een lid van de special forces op patrouille in een pantservoertuig. Met behulp van gebouwen in de omgeving valt de locatie te achterhalen: even ten noorden van het stadje Sheikh Zuwaid. Links en rechts van de weg waar ze patrouilleren, stonden in 2017 nog huizen. Op de meest recente satellietbeelden zijn die allemaal vernietigd.

Een ander voorbeeld komt uit september 2015, toen het leger wekenlang huishield in de Sinaï en naar eigen zeggen meer dan vierhonderd strijders doodde. Op een begeleidend filmpje steken militairen huizen en voertuigen in brand. Daarna komen de special forces in beeld, varend op rubberen speedboten. Ze zijn nodig, aldus de voice-over, ‘om te voorkomen dat de terroristen de zee op vluchten.’ Op een filmpje van een dag later zijn de special forces opnieuw te zien, schietend vanaf bootjes op de kuststrook.

Het kabinet probeert uit alle macht de Egyptische marine af te zonderen van de de andere delen van het leger, om vol te kunnen houden dat de marine schone handen heeft. Maar dat harde onderscheid is moeilijk te rijmen met de beelden in de filmpjes. Marine, land- en luchtmacht trekken daarin samen op. Het C3-systeem dat Nederland wil leveren is – enigszins ironisch – ontworpen om die samenwerking te bevorderen.

In drie video’s is te zien hoe de special forces samen met de landmacht patrouilleren. Uit een officieel communiqué van het leger blijkt dat ze rugdekking krijgen van het type schip dat Nederland van apparatuur wil voorzien. In een interne memo die in handen is van deze krant, wordt dat ook expliciet door ambtenaren van Buitenlandse Zaken in Den Haag benoemd. Het betreffende schip, noteren ze, kan worden ingezet voor de ‘ondersteuning van special forces eenheden’.

In hun brief aan de Tweede Kamer repten Kaag en Blok met geen woord hierover; de ministers hebben op dit punt de Kamer niet volledig geïnformeerd. Ze schreven alleen dat het kabinet zich weliswaar ‘in toenemende mate zorgen maakt over de mensenrechtensituatie in Egypte’, maar dat er ‘geen aanwijzingen’ zijn dat de ‘eindgebruiker van deze goederen, de Egyptische marine, betrokken is bij de geconstateerde zorgpunten.’ Desgevraagd zegt een woordvoerder van Buitenlandse Zaken dat het feit dat de fregatten ook special forces kunnen ondersteunen ‘onbedoeld’ niet in de Kamerbrief is meegenomen.

***

Het vonnis van de rechtbank in Den Haag noemt nog een argument om aan Egypte te leveren: andere EU-landen leveren ook aan de Egyptische marine, doelend op met name Frankrijk. Parijs heeft – samen met Rusland – het stokje van Amerika overgenomen als Caïro’s belangrijkste militaire steunpilaar. De voorbije zeven jaar leverde men voor 12 miljard euro aan gevechtsvliegtuigen, fregatten en andere wapens.

Uit die deals valt op te maken dat voor Frankrijk het mensenrechtencriterium geen prioriteit heeft. De Franse president Emmanuel Macron verklaarde in 2020 in het bijzijn van president al-Sisi ronduit dat hij de Franse militaire steun niet wilde laten afhangen van ‘verschillen van mening’ over mensenrechten. Diplomaten in de regio zien het met afgrijzen gebeuren. David Satterfield, een Amerikaanse topdiplomaat die acht jaar lang aan het hoofd stond van een internationale vredesmacht in de Sinaï, zei in 2017 tegen het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken dat het Egyptische leger ‘niet geïnteresseerd’ is in het bestrijden van terrorisme en er vooral belang bij heeft de strijd te laten voortduren. Mensenrechtenactivisten en dissidenten worden vaak opgepakt met een beroep op dezelfde antiterrorismewetten.

In Gaza vertelt visser Tariq dat hij sinds de dood van zijn broers en de dagenlange martelingen slecht slaapt, en met zware psychische klachten kampt. ‘Soms begin ik ongecontroleerd te trillen.’ Hij kan niet meer werken en brengt hele dagen in bed door.

Volgens de tweede visser, Mahmoud, verdiende hij voor het incident maandelijks zo’n 500 euro. Dat is nu nog tachtig euro. Een klacht bij het bevoegde Palestijnse ministerie leverde naar eigen zeggen niets op. ‘Ze zeiden: we hebben alleen contact met de Israëliërs, niet met Egypte.’ Hun vissersboten, jarenlang de enige bron van inkomsten voor hun families, hebben ze geen van beide teruggekregen.

Met medewerking van Leone Hadavi.

Samenwerking met Lighthouse Reports

Voor dit artikel heeft de Volkskrant samengewerkt met Lighthouse Reports, een Europese non-profit organisatie gespecialiseerd in onderzoeksjournalistiek. Aanstaande donderdag dient in Den Haag het hoger beroep in het kort geding dat Pax en de twee andere organisaties aanspanden tegen de Nederlandse staat. Zij hebben onafhankelijk van de Volkskrant en Lighthouse Reports hun onderzoek gedaan, en zeggen met nieuwe feiten te komen. De uitspraak van de rechter wordt enkele weken later verwacht.

Schriftelijke reactie Buitenlandse Zaken

In een schriftelijke reactie zegt het ministerie van Buitenlandse Zaken bij monde van een woordvoerder dat iedere aanvraag voor een wapenexportvergunning altijd ‘zorgvuldig’ wordt getoetst aan ‘uitgebreide en strenge EU-criteria.’ Het ministerie erkent dat de marine ‘volgens berichtgeving van de Egyptische krijgsmacht een ondersteunende rol’ speelt in de ‘antiterrorisme-operatie in de Sinaï’, en toch ‘zijn er geen concrete aanwijzingen dat de marine en de goederen uit deze transactie betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen. [...] Een dergelijke inzet ligt, gezien de aard van de goederen, ook niet voor de hand.’

Over de Palestijnse vissers zegt het ministerie dat die informatie ‘via eigen kanalen zal worden nagelopen. Op basis daarvan zal worden geoordeeld of deze informatie gevolgen dient te hebben’ voor de levering van militaire goederen aan de Egyptische marine. Het ministerie wil ‘per geval’ kijken hoe de ‘uit te voeren goederen zich verhouden tot mogelijke mensenrechtenschendingen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden