Nieuws

Raad van State stelt twee onderzoeken in naar eigen functioneren in toeslagenaffaire

De Raad van State heeft niet een, maar twee interne onderzoeken ingesteld naar hoe de Raad zélf omging met de toeslagenaffaire. De kritiek van de Kamercommissie afgelopen december zou onverwacht zijn geweest, en hard aan zijn gekomen.

Vice-president Thom de Graaf van de Raad van State.  Beeld ANP - Remko de Waal
Vice-president Thom de Graaf van de Raad van State.Beeld ANP - Remko de Waal

In januari kondigde de Raad van State aan lering te willen trekken uit ‘de kwestie’, zoals zij dat zelf noemt, rond de kinderopvangtoeslagen. De parlementaire ondervragingscommissie riep medio december in haar eindrapport ‘Ongekend onrecht’ alle betrokken instanties, van parlement tot rechter, op tot reflectie. De Raad van State liet weten dat de kritiek onverwacht kwam en hard was aangekomen.

Spijkerharde interpretatie Kinderopvangwet

De Raad bestaat uit twee afdelingen: een afdeling advisering (die wetsvoorstellen beoordeelt) en een afdeling algemene bestuursrechtspraak voor zaken in hoger beroep. In het jaarverslag van de Raad zegt Bart Jan van Ettekoven, voorzitter van die tweede afdeling, dat er twee interne werkgroepen zijn ingesteld om onderzoek te doen. Een externe, onafhankelijke commissie begeleidt de werkgroepen.

De eerste werkgroep onderzoekt hoe juridisch is omgegaan met de toeslagendossiers. Waarom werd de Kinderopvangwet tot 2019 zeer strikt uitgelegd, en waarom ging de bestuursrechtspraak in 2019 plots ‘om’ naar een minder spijkerharde interpretatie? Ook wordt gekeken naar de gang van zaken met andere strikte wetgeving, zoals in het vreemdelingenrecht. Van Ettekoven: ‘Daarbij komt ook aan de orde of we voldoende tegenspraak van de buitenwereld krijgen.’

Een tweede werkgroep buigt zich over ‘rechterlijke oordeelsvorming’. De afdeling bestuursrechtspraak behandelde vorig jaar bijna tienduizend zaken in hoger beroep. Hun uitspraken zijn gebaseerd op jurisprudentie – hoe oordeelden de rechters eerder in vergelijkbare zaken? ‘Maar vaste lijnen in de rechtspraak moet je ter discussie kunnen stellen als deze onbillijk uitpakken’, aldus Van Ettekoven. De reflectie moet eind dit jaar zijn afgerond.

Vertrouwensrelatie tussen burger en overheid

Thom de Graaf, vicepresident van de Raad van State, gaat in het algemene deel van het jaarverslag in op de vertrouwensrelatie tussen burger en overheid. Die kende aanvankelijk een hoogtepunt, in de eerste maanden van de bestrijding van de coronacrisis. De Graaf spreekt van een ‘vertrouwensrally’ in het voorjaar van 2020.

Maar door de toeslagenaffaire kantelde de relatie. ‘De kwestie geeft het beeld van een overheid die, in elk geval in een deel van de gevallen, burgers met wantrouwen bejegende en vanuit die grondhouding niet de bescherming bood die de sociale rechtsstaat burgers belooft.’

Hij wijst op het belang van goede wetgeving. ‘Harde wetgeving en harde uitvoering kunnen niet zomaar door de (bestuurs)rechter ongedaan worden gemaakt of opzij worden gezet. Zo kan hij niet voorbijgaan aan wettelijk erg strak geformuleerde terugvorderingsverplichtingen.’

Dat dit uiteindelijk toch gebeurde, is onderdeel van de reflectie. Maar De Graaf merkt wel op dat niet aan de ene kant geklaagd mag worden dat de rechter te veel op de stoel van de politiek zou zitten, en anderzijds maatwerk zou moeten leveren in individuele gevallen. ‘In de zoektocht naar deze balans bestaan geen gemakkelijke oplossingen.’

Het ‘uit de wind houden’ van ministers

Volgens De Graaf moet de overheid ‘open, deskundig en aanspreekbaar zijn’. Dat betekent dat de informatievoorziening van bewindslieden aan het parlement niet te wensen over mag laten en niet gericht mag zijn op het ‘uit de wind houden’ van ministers en staatssecretarissen.

Maar aan openheid zit ook ‘het risico dat de schijnwerpers eerder op personen worden gericht. Bij vermeend falen wordt dan snel gevraagd of dat geen personele consequenties moet hebben. Dat treft bewindspersonen en steeds vaker ook ambtenaren. In de kinderopvangtoeslagenkwestie kwam zelfs het strafrecht even in beeld.’ Dat is volgens De Graaf geen goede ontwikkeling, omdat het deskundige mensen kan afschrikken voor de overheid te willen werken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden