R.C. Meijer

In 1733 stierf Jean Meslier, pastoor van het Franse dorpje Etrepigny. Volgens Voltaire was hij 'een man van onbesproken gedrag, toegewijd tot al zijn plichten', en iedere cent die hij had overgehouden van zijn inkomsten, had hij met de armste parochianen gedeeld....

Meslier's testament werd dank zij Voltaire in 1762 in verkorte vorm gedrukt en uitgegeven, werd op de index van verboden boeken geplaatst en zou uiterst zeldzaam geworden zijn als in 1860 niet een Nederlandse uitgever besloten had een complete uitgave op de markt te brengen: Le Testament de Jean Meslier, in drie delen (1860-1864). Die uitgever was Rudolf Charles d'Ablaing van Giessenburg, zakelijk beter bekend als R.C. Meijer en in de letterkundige geschiedenis een man van besproken gedrag omdat hij een verklaard vrijdenker was en tussen 1860 en 1866 de uitgever van Multatuli.

Mijn onderzoek naar Meslier en diens testament was daarmee afgerond: ik kende nu globaal de historische verwikkelingen en Meslier's reputatie als voorloper van de Franse filosofen en ik hoefde nog slechts naar de Koninklijke Bibliotheek te gaan om de uitgave van R.C. Meijer te lenen en te kunnen lezen. Tegelijk echter was mijn nieuwsgierigheid verschoven van Meslier naar Meijer.

Meijer overleed in 1904 en nog in dat jaar verscheen er een boek over hem: Rudolf Charles d'Ablaing van Giessenburg (de naam die Meijer kreeg nadat zijn vader hem als zijn kind erkend had). Het is een prettig samenraapsel van herinneringen, de briefwisseling met Multatuli en een aantal documenten van en over de uitgever. Met als aardigste verrassing: de tekst die Meijer (in het Frans) schreef voor zijn prospectus bij de uitgave van het testament.

Het is meer dan een prospectustekst; het zijn de geloofsbrieven van een uitgever. 'Ik weet bij voorbaat', schrijft Meijer, 'dat duizenden gelovigen ''schandaal'' zullen roepen zodra zij deze nieuwe stoutmoedigheid van mij vernemen, maar wat deert mij de minachting van deze wereld als ik voortga op het pad dat is uitgestippeld door mijn voorliefde voor recht en waarheid?' En Meslier's voor velen zo godslasterlijke testament noemde hij een 'onuitputtelijke schat aan nuchtere en bedachtzame wijsheid'.

Hoe hij aan het manuscript van het testament gekomen is, vertelt Meijer niet, maar waarschijnlijk was hij niet de eerste uitgever die benaderd werd het omstreden boek uit te geven. Hij schrijft:

'Ik schenk vergiffenis aan allen die een kopie van het manuscript hebben gehad en die het niet hebben durven publiceren; maar ik zou het mezelf nooit vergeven hebben als ik, met een manuscript in de hand, en levend in een vrij land, en als uitgever die boven de markt staat, zo laf geweest zou zijn het niet te publiceren. Dus publiceer ik het, en ik zal het in zijn geheel publiceren, al verkocht ik er geen enkel exemplaar van.'

Hoeveel gelovigen 'schandaal' geroepen hebben en hoeveel exemplaren verkocht werden, weet ik niet. Wel wordt duidelijk dat Meijer pas in 1878 toestemming gekregen heeft het werk ook in Frankrijk te verkopen: 75 exemplaren. Maar indruk heeft hij met zijn uitgave zeker gemaakt. In de inleiding bij het boek dat enige vrienden na zijn dood in 1904 samenstelden, wordt Meijer niet 'de uitgever van Multatuli' genoemd, maar 'de uitgever van het testament van Jean Meslier'. Uit die inleiding blijkt dat ook Meijer een groot manuscript heeft nagelaten onder de titel: De l'évolution des idées religieuses. Het zou mooi zijn, schrijft de inleider, Chr. Nuijs, als lezers het mogelijk zouden maken dit testament van Meijer uit te geven. Dat is tot op heden niet gebeurd, maar wat niet is, kan nog komen. Ook Jean Meslier heeft 130 jaar moeten wachten op zijn uitgever.

Ed Schilders

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden