Queeste langs onzichtbare lijn

Non-fictie Onze tijd, plaats en fysieke orde beginnen bij de nul-meridiaan. Alfred van Cleef volgde de streep.

Nell Westerlaken

Er was een tijd dat elk land van betekenis de wereldbol naar eigen inzicht had ingedeeld. Nederlandse wetenschappers en kaartenmakers gebruikten een nationale nulmeridiaan die door de Westertoren liep. De Deense liep door Kopenhagen, de Amerikaanse door Washington, De Franse door Parijs, de Spaanse door Madrid: een zaak van nationale trots. Er moest een diplomatieke krachtmeting aan te pas komen om één mondiale nulmeridiaan vast te stellen.


In 1884 werd tijdens een conferentie in Washington besloten de streep die door Greenwich liep tot universeel nulmeridiaan te benoemen. Journalist en schrijver Alfred van Cleef, van jongs af aan gefascineerd door wereldbollen en kaarten, besloot de Greenwich-meridiaan na te reizen voor zover deze over land loopt.


Hij doet hiervan verslag in De verborgen ordening. Journalistiek gezien een wat hachelijke onderneming, omdat het onderwerp van zijn reis per definitie onzichtbaar is, al beginnen tijd, plaats en fysieke ordening in de hele wereld bij die ene streep over de globe. Van Cleefs queeste, met-gps natuurlijk, begint in het Britse Tunstall en loopt via Frankrijk, Spanje, Mali, Burkina Faso en Togo naar de kust bij Ghana. Algerije, waar een flink stuk van de meridiaan doorheen loopt, moest hij overslaan omdat dit land hem geen visum wilde verstrekken.


Op wat monumenten na, een park, een naam van een restaurant hier, van een hotel daar, komt hij in Europa weinig grote tastbare dingen tegen die aan de meridiaan herinneren. Het wordt een reis langs wonderlijke wegen door alledaags Europa, die Van Cleef verweeft met (historische) anekdotes en filosofische beschouwingen over de nullijn. Zijn heldere schrijfstijl en opmerkingsgave draagt de lezer langs de route. Maar toch. 'Ik voelde me steeds meer een soort handelsreiziger, een sjacheraar in onzichtbare nulpunten', schrijft hij ergens in het zuiden van Frankrijk.


Dat verandert zodra hij zijn reis voortzet in Afrika. Daar voert de meridiaan hem door woestijnen, savannes en over meren, door kleine dorpen en grote steden, naar koningen en stamhoofden. De 'lijn van waaraf de wereld zijn uren telt' is in Afrika lang niet zo'n begrip als in Europa.


De meridaanobelisk van Gao, Mali, staat een kilometer of vijf van de 'verborgen' meridiaan, 'maar net als bij de andere meridiaanmonumenten die ik had aangetroffen', schrijft Van Cleef, 'hield ik van de manier waarop hij het onzichtbare fysiek gestalte gaf'. Na zijn uitleg aan een Afrikaan dat de lijn diens dorp doormidden snijdt, is de man geenszins verbaasd. Dat is, meent hij 'vanwege de vliegtuigen'.


In Afrika bloeien Van Cleefs beschrijvingen op van mensen en omgeving, zodat je als lezer zijn queeste langs de onzichtbare lijn af en toe vergeet. In tegenstelling tot de auteur: hij haalt je telkens weer bij de les.


Nell Westerlaken


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden