AnalyseCoronagrappen

Qua humor lijkt het wel een beetje oorlog

Voor deze ene keer maakten Bastiaan Geleijnse, John Reid en Jean-Marc van Tol een tekening voor de Volkskrant.Beeld Fokke en Sukke

Rijp, groen, leuk, minder leuk: grappen over de neveneffecten van corona voorzien in een grote behoefte. Maar grappen over de ziekte zélf liggen gevoelig.

Het pleit niet per se voor hen, maar Fokke & Sukke gedijen onder de coronacrisis. ‘We bloeien op van narigheid’, zegt Bastiaan Geleijnse, die deel uitmaakt van het drietal dat de eend en de kanarie dagelijks iets opbeurends laat zeggen op de achterpagina van NRC Handelsblad. ‘En voor ons is corona een aardig thema om grappen over te maken.’ Niet de ziekte zelf, verbetert hij zichzelf. ‘Want de meeste mensen worden niet dáárdoor geraakt, maar door de maatregelen die tegen de verspreiding van het virus zijn getroffen.’

Die treffen Fokke & Sukke dus ook, ‘verwende figuren die zich druk maken over corona, maar die eigenlijk geen enkele heuse zorg hebben.’ Zij geven online-onderwijs en hebben een pest-app voor de klas gemaakt, ‘zodat dat ook gewoon kan doorgaan’. Zij opteren bozig voor de sluiting van de provinciegrenzen, want ‘straks liggen ónze ic’s vol met Brabanders’. En ze vinden het, nu Youp van ’t Hek ook door het virus is getroffen, wel héél dichtbij komen. ‘Wens jij hem beterschap? Nee, doe jij het maar.’ Fokke & Sukke geven, kortom, gestalte aan uiteenlopende menselijke zwakheden en eigenaardigheden.

Als vanouds overleggen Geleijnse, John Reid en Jean-Marc van Tol – de makers van Fokke & Sukke – ’s ochtends om half negen per telefoon over de grap van de dag. Vóór corona was daarmee ongeveer drie kwartier gemoeid. ‘Nu duren de gesprekken langer omdat we nergens naartoe moeten.’ Die gelegenheid wordt benut voor de uitwisseling van gedachten over thema’s buiten het bestek van de dagelijkse tekening. Zoals: wanneer en waardoor kan een gezond kritische houding tegenover de overheid in wantrouwen verkeren? En hoe komt het toch dat woede heden ten dage als een soort deugd – de overtreffende trap van authenticiteit – geldt? Fokke & Sukke hebben onder deze gedachtewisseling niet te lijden, denkt Geleijnse. ‘Ikzelf heb het gevoel dat de kwaliteit de laatste tijd hoog was.’

Andere lading

Maar de gevoeligheid van corona-grappen neemt toe naarmate ze minder op de neveneffecten van de uitbraak betrekking hebben, en meer op de ziekte zelf. Zo schreef Geleijnse, als helft van het cabaret-duo Hubrecht & Geleijnse, een jazzy liedje met de titel ‘Heb ik het ook?’: over de bekommernis van ‘ruimschoots middelbare’ mensen met de sterftecijfers, en vooral met de vraag ‘of ik nog jonger dan de jongste dode ben’. 

Gezonde mensen kunnen er hartelijk om lachen. Maar een vriendin van Geleijnse die in de zorg werkzaam is, liet hem ‘op een heel vriendelijke manier’ weten dat de vraag ‘heb ik het ook?’ voor haar patiënten toch een beduidend andere lading heeft.

Grappen voorzien deze dagen in een grote behoefte, weet Mark Boukes – communicatiewetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Ze neutraliseren de ernst van het nieuws enigszins. Mensen staan allemaal aan dezelfde neveneffecten van corona bloot. Daarover wisselen zij grappen en memes uit.’

Meedeinen

Hij voelt, als wetenschapper, niet de behoefte om over hun niveau te oordelen. Maar duidelijk is wel dat de grappen meedeinen op de golven van de actualiteit. Bij het begin van deze crisis gingen ze nog over Coronabiertjes en over Aziaten. Daarna over oude en nieuwe begroetingsrituelen. Vervolgens over thuiswerken (filmpjes van mensen die zich per hometrainer naar hun werk begeven), hamsteren (lege winkelschappen in Rotterdam waarin alleen het schoonmaakmiddel Ajax onaangeroerd blijft) en het afstandsgebod (automobilisten die beboet worden ofschoon ze onderling een afstand van anderhalve meter aanhielden). Veel memes gaan over de verveling die de uitzonderingstoestand met zich meebrengt.

De grappen zijn in de regel goedmoedig van aard. Vooralsnog hebben ze meer op de lichte kanten van corona betrekking dan op de duistere kanten. Met de Leuvense hoogleraar sociologie Giselinde Kuipers verzamelt  Boukes momenteel coronagrappen uit 25 landen. Als de rust is weergekeerd, hopen zij een indruk te hebben van de humorvariaties per land en per crisisstadium.

Smile

Ellende en humor verhouden zich tot elkaar als ziekte en afweer. De Amerikaanse ‘positiviteitsonderzoeker’ Barbara Fredrickson meende te weten dat elke negatieve emotie kan worden geneutraliseerd door drie positieve emoties. Als illustratie van het belang van humor voor het geestelijk welzijn onder benarde omstandigheden, verwees zij naar Amerikaanse militairen die in (Noord-) Vietnamese gevangenschap in morse grappen met elkaar uitwisselden. Een van hen schreef jaren later hoe een paar woorden op de muur van een douche hem hadden opgebeurd: ‘Smile, you’re on Candid Camera’. ‘Ik kon niet anders dan in lachen uitbarsten, en was de geweldige man die dat had geschreven eeuwig dankbaar.’

Zelfs Joden in nazi-Duitsland maakten grappen over de man die het op hun leven had gemunt. Zoals: Hitler vraagt een wonder-rabbi waarom de oorlog voor Duitsland zo beroerd verloopt. ‘Vanwege de Joodse generaals’, antwoordt de rabbi. ‘Maar we hebben toch helemaal geen Joodse generaals?’ ‘Nee’, zegt de rabbi, ‘maar de anderen wél.’ Of: Hitler vraagt de wonder-rabbi wanneer hij zal sterven. De rabbi antwoordt: ‘Het zal in elk geval een Joodse feestdag zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden