PvdA-verlies zegt vooral veel over de neergang van de partijpolitiek

Vrij Zicht

Foto de Volkskrant

Het boek De neergang van de PvdA, door NOS-collega Wilco Boom, ligt klaar voor onder de kerstboom. Heerlijk, sociaal-democraten stellen zelden teleur als het over onderling jijbakken gaat. Wat was de oorzaak van de grootste verkiezingsnederlaag aller tijden? Volgens PvdA-leider Samsom werd elke stap voorwaarts begeleid door een ondergangskoor in de partij. Volgens Monica Sie van de WBS daarentegen waren Samsom en zijn vrienden carrièrepolitici die zich niets aantrokken van de gevoelens in de partij.

Het beste kabinet aller tijden, zei oprichter Wouter Bos. En desondanks was er geen applaus. Ook ik vind dat de PvdA er met negen zetels wel heel bekaaid afkwam. Het wás een goed kabinet, inclusief de forse PvdA-inbreng bij de Turkijedeal, de strenge europolitiek, bezuinigingen op de AWBZ of de pogingen om de Oost-Europese loondumping tegen te gaan. Goede politiek ja. Was het ook sociaal-democratische politiek?

De partijtijgers in het boek zoeken het als vanouds in de afrekeningen in het milieu. Van iets verderaf bezien, zijn er grotere krachten werkzaam. De toestand in het buitenland is niet florissanter, die bij andere middenpartijen niet beter. De neergang van de PvdA is een voorbeeld van de neergang van de politieke middenpartij in het algemeen. En in het kielzog daarvan, van de vertegenwoordigende democratie, aangezien die met de partijpolitiek is verklonken.

Het belangrijkste verwijt aan Samsom en die andere godenzonen van Bos, was dat ze niet luisterden. Kennelijk zagen ze daar geen aanleiding toe, denk ik dan. Zij moesten kiezen tussen enerzijds het mandaat dat ze meekregen, en aan de andere kant de opdracht om 'zonder last' (art. 67 Grondwet) te besturen. Eenmaal op het pluche, moet de politicus doen wat zijn verstand hem ingeeft.

Samsom: dokter overleden... Foto ANP

Die twee beginselen, mandaat en 'zonder last', staan op gespannen voet. De historicus Frank Ankersmit schreef er begin dit jaar een verhelderend stuk over in de NRC. Het mandaat als opdracht van kiezer of partij gaat terug op de late Middeleeuwen. Destijds moest de koning om belastingen bedelen (de bede) in de standenvergadering. Adel, geestelijkheid en derde stand kregen van hun achterban een strikt mandaat mee, en geen cent meer dan dat.

De politicus 'zonder last' heeft zijn wortels in het absoluut koningschap van de 16de tot de 18de eeuw. De staat dat ben ik, zei Lodewijk XIV, en ik heb alleen te maken met God. De absoluut vorst werd niet gestoord met inspraak. Mandaat en 'zonder last' kwamen bij elkaar in de vertegenwoordigende politiek van na de Franse Revolutie. Het was van meet af aan een gespannen tweetal. De gekozen politicus moest zijn best doen voor zijn kiezers en zich daar tegelijk niks van aantrekken.

Dat ging goed zolang er ideologieën waren en bloeiende partijen. Politici kregen een ideaal mee, en kiezers begrepen wel dat ze eenmaal in het bestuur het geheel moesten bedienen. Het evenwicht verdween toen de ideologische veren werden afgeschud. Iedereen kan zien hoe politieke partijen ervoor staan. Bezoek eenmaal een partijcongres of een wetenschappelijk bureau en een grote treurnis zal je bevangen. Partijen worden nu bewegingen, geplooid rond een charismatisch leider, maar zonder veel richting.

Wouter Bos: beste kabinet... Foto ANP

Zo krijg je wat de PvdA overkwam. Het heldere mandaat is weggevallen, het besturen 'zonder last' bleef over. Bestuurders gaan doen wat nu eenmaal moet gebeuren. Aanvankelijk met applaus. Daarna valt het gesprek stil, want wat er moet gebeuren leent zich niet voor tegenspraak. De hoofdrolspelers vinden zelf dat ze geen politiek bedrijven. Zij doen immers wat hun te doen staat. Het doet denken aan de populaire socioloog Benjamin Barber en zijn pleidooi voor burgemeestersbestuur. Als burgemeesters de zaak zouden overnemen, ging alles beter. Zij doen immers niet aan partijpolitiek gekibbel en rioleringen zijn niet links of rechts.

Bestuurders zijn over Barber zonder uitzondering enthousiast. Zij menen rationele politiek te bedrijven, wat betekent dat oppositie al snel irrationeel wordt gevonden. Alle grote onderwerpen van nu, zoals de financiële ruimte, klimaatpolitiek of de toekomst van de euro, zien eruit als overdrachtelijke rioleringen. Er is maar één weg, de juiste. De ruimte om in alternatieven te denken wordt allengs kleiner. Ook dat gebeurde in de PvdA. Tegelijk voelen politiek leiders heus dat het ijs waarop ze schaatsen dun wordt. Hoe moeten kiezers worden overtuigd als er geen ideologie meer is? We moeten luisteren naar de zorgen van burgers, zei Mark Rutte zaterdag tegen de Europese liberalen. 'We moeten pragmatisch zijn en leveren.'

Monica Sie: carrièrepolitici... Foto Jiri Buller

Politici die 'leveren', dat is het wachtwoord tegenwoordig. In bestuurskundige dieventaal heet het output-legitimiteit. Maar politiek is meer dan een bezorgservice. Juist de PvdA-ministers hebben laten zien hoe dun dat ijs is. Ze hébben geleverd. Om het nog ingewikkelder te maken, de PvdA-ministers waren best populair, werden vertrouwd en deden hun best. En toch dacht daarna driekwart van het oude electoraat van 2012: ammehoela.

De patiënt Nederland is gered, dokter PvdA helaas overleden, was de bittere slotsom van Diederik Samsom. Dat is als conclusie te mager. Politiek zonder tegenspraak, omwille van het landsbelang of de rationaliteit, draait de politiek zelf de nek om.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.


PvdA'ers blikken terug op de moeder aller nederlagen: 'De patiënt ligt er prima bij, de chirurg is dood'

In een nieuwe interviewbundel kijken negentien PvdA'ers terug op de epische verkiezingsnederlaag van hun partij. Wrok en zelfkritiek strijden om voorrang. 'Elke stap voorwaarts is uitgevent als een totale nederlaag.'

Meer over