PvdA vergeet inkomens te nivelleren

Wouter Bos ziet één spagaat waarin de PvdA verkeert over het hoofd, schrijft Dick Pels: die tussen arm en rijk....

In Verloren slag schrijven Frans Becker en René Cuperus dat de PvdA te veel als los zand aan elkaar hangt en er een ‘gespleten ziel’ op na houdt. De partij wordt uit elkaar getrokken door een dubbele spagaat: die tussen traditie en vernieuwing en die tussen links en het midden. Zij wordt nog eens verdiept door een nieuwe sociologische breuklijn: de steeds heftiger maatschappelijke polarisatie tussen hoger en lager opgeleiden, of tussen optimistische winnaars en pessimistische verliezers van de globalisering.

Wouter Bos maant zijn partij dat ze moet ophouden zichzelf zo te kastijden (Forum, 14 april). In die spagaten schuilt juist haar grootste kracht. Al sinds haar oprichting probeert de PvdA zowel progressieve intellectuelen als lager opgeleiden, zowel sociaal-liberalen als meer klassieke socialisten te binden. Voormalig partijvoorzitter Ruud Koole suggereerde eveneens dat het overbruggen van tegenstellingen (de doorbraakgedachte) van oudsher het bestaansrecht van de PvdA uitmaakt (het Betoog, 14 april).

Hier is sprake van een verwarring tussen ‘klassen’ en ‘ideeën’. Het bestaan van een sociologische spagaat wil niet zeggen dat de ideologische spagaat niet hoeft te worden opgelost. Bos lijkt te suggereren dat het sociaal-liberalisme de natuurlijke ideologie is van de succesvolle middenklasse, en de klassieke sociaal-democratie die van de verliezende onderklasse. Dus moet je niet kiezen voor één van beide wanneer je beide klassen wilt blijven aanspreken.

Maar op deze manier ontloopt hij een scherpe ideologische keuze. Hier wreekt zich het gebrek aan kennis van en aansluiting bij de sociaal-democratische traditie: iets waar Becker en Cuperus eveneens over klagen. Het is juist dat de oorspronkelijke PvdA zowel arbeiders, middengroepen als progressieve intellectuelen wilde binden. Maar die klassencoalitie werd pas mogelijk gemaakt door een sterk geprofileerd ideologisch programma: het ethische en sociale gemeenschapsdenken van de ‘rode dominee’ Willem Banning.

Dat de PvdA bij haar oprichting sociaal-liberalen en meer klassieke sociaal-democraten verenigde, is een onhistorische projectie van de ideologische spagaat van het heden op de jaren vijftig. De sociaal-liberalen (de VDB’ers, Jacques de Kadt met zijn ‘liberale socialisme’) waren veruit in de minderheid. De ‘klassieken’ waren bovendien verdeeld in marxisten en ethisch-religieuze socialisten. Het was vooral de ‘Banning-mix’ van ethisch gemeenschapsdenken en sociale gerechtigheid die de inhoud van de beginselprogramma’s van 1947 en 1959 bepaalde.

De huidige situatie is een andere. Het sociaal-liberalisme heeft sinds de paarse jaren veel meer ruimte veroverd binnen de PvdA, hetgeen tot uitdrukking kwam in het door Bos geïnitieerde Beginselmanifest van 2005. Hierin staat het sociale vrijheidsideaal voorop. Die nadruk wordt in het nieuwe regeerakkoord erg gemakkelijk ingeruild voor een soort Banning-programma. Maar dan zonder de voor Banning cruciale verbinding tussen gemeenschapszin en sociale gelijkheid (bijvoorbeeld via inkomensnivellering), een combinatie die dan ook succesvol kon worden gekaapt door de SP.

Zowel in de analyse van Becker en Cuperus als in die van Bos schittert namelijk één spagaat door afwezigheid: die tussen arm en rijk. Zij wordt terloops geïdentificeerd met die tussen hoog- en laagopgeleiden. Grote inkomensverschillen lijken daardoor al gauw een soort onvermijdelijkheid van de markt en van de kennismaatschappij. Het klassieke sociaal-kritische perspectief van de functieloze en prestatieloze zelfverrijking is verdampt. In dit verband is het veelzeggend dat in het nieuwe Beginselmanifest ‘kennis’ is geschrapt uit het bekende Den Uyl-rijtje van de spreiding van ‘kennis, inkomen en macht’, omdat het volgens Bos geen kansverdelende factor zou zijn.

Het gevolg is dat een scherpe ‘klassenanalyse’ ontbreekt. De middenklasse lijkt de gehele maatschappij te beslaan, en heeft een ‘open dak’: de bovenklasse is afwezig. Maar de sociale en culturele segregatie treedt niet alleen op aan de onderkant, maar ook aan de bovenkant van de maatschappij, waar een nieuwe klasse van rijken zich steeds minder van de rest van de maatschappij aantrekt. Door die omarming van de middenklasse-zonder-plafond mist het denken van Bos een realistisch machtsperspectief. De sociaal-democratie heeft eigenlijk geen vijanden meer.

In Buitenhof formuleerde Bos nog eens zijn credo: het leven van gewone mensen een beetje beter maken. Armoedebestrijding. Goed onderwijs. Probleemwijken aanpakken. Dingen ‘waar alle Nederlanders wat aan hebben’. Maar die poging tot ‘profiel maken’ zal stranden als Bos niet wat meer intellectuele ambitie ontwikkelt.

In plaats van ‘doctorandussen’ wil hij meer ‘gewone mensen’ en Jan Schaefer-types als beeldbepalende PvdA’ers. O, die aanbidding van de gewone man en van de doeners! Terwijl dubbele doctorandus Bos zelf intellectuele types als prof. dr. Plasterk, prof. dr. Cramer, dr. Ter Horst, dr. Bussemaker en dr. Timmermans naar voren haalt. En benadrukt dat er meer moet worden geïnvesteerd in het verhaal van de partij, en meer denkkracht moet worden aangewend. Daar zijn denkers en geen doeners voor nodig.

Die moeten niet bang zijn de lijn van het Beginselmanifest door te trekken, op zoek naar een positieve synthese tussen sociale vrijheid en sociale rechtvaardigheid. Maar dat houdt in dat afstand moet worden genomen van het christelijk-nationale gemeenschapsdenken, en de weg moet worden teruggevonden naar die elementen uit de klassieke sociaal-democratische traditie die gaan over een meer gelijke spreiding van materiële en culturele levenskansen. Dus over een meer gelijke spreiding van kennis, inkomen en macht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden