Opinie

'PvdA staat voor zwaarste vuurproef uit haar geschiedenis'

Dat het nieuwe 'sociaal-democratisch momentum' tegen het dolgedraaide markt- en individuele verantwoordelijkheidsdenken zich nu vooral via de opmars van de SP manifesteert, is voor de PvdA, historisch vlaggendrager van de Nederlandse sociaal-democratie, een drama van ongekende proportie, aldus René Cuperus.

Lijsttrekker Diederik Samsom praat met een bewoner tijdens een campagnedag van de PvdA voor de landelijke verkiezingen van 12 september.Beeld anp

In zijn boek Denken over de twintigste eeuw stelde de historicus Tony Judt een snoeiharde diagnose. Ergens in de jaren zeventig van de vorige eeuw is de wereld van koers geraakt. Het naoorlogse ideaal van vooruitgang, van een betere wereld, van collectieve lotsverbetering en strijd tegen ongelijkheid werd weggevaagd door een cultus van hebzucht, narcisme en marktverdwazing. In het bijzonder in de Angelsaksische wereld en in landen die dat model hebben willen kopiëren.

Egocentrisch
Tony Judt richtte zich in zijn intellectueel testament speciaal tot de jongere generaties. Gepassioneerd houdt hij hen voor dat de wereld waarin zij nu leven niet de enig denkbare is. Niet altijd was de wereld zo egocentrisch, materialistisch en carrièristisch.

Niet altijd danste de wereld naar de pijpen van het financiële casinokapitalisme. Niet altijd was er een elite die vooral aan zichzelf dacht. Niet altijd werd het vrolijk-menselijke ondergeschikt gemaakt aan loos efficiencydenken, waren mensen fte's binnen managementsystemen.

Lange tijd leek het erop dat zelfs de megacrisis van het financieel kapitalisme en de schuldenorgie van het internationale bankwezen, geen politieke tegenreactie wisten te ontketenen. Niet links, maar rechts won de meeste verkiezingen sinds de kredietcrisis. De weerzin tegen de 'globaliserende elites' kwam vooral naar boven via rechtspopulistische protestbewegingen.

Een riskante volksopstand langs culturele lijnen, met fanatieke islamofobie, anti-immigratie en anti-internationalisme als belangrijkste ingrediënten.

Links/rechts
Op grond van de verkiezingsuitslag in Frankrijk en de enorme steun in de opiniepeilingen voor de SP in eigen land, kan men stellen dat de volksopstand nu toch meer in klassiek links/rechts vaarwater is aanbeland. Met enige vertraging wordt de neoliberale hegemonie dan toch uitgedaagd. Dat is goed nieuws.

Het is belangrijk dat het eenheidsdenken van het neoliberalisme wordt doorbroken en dat er zicht is op politieke alternatieven. Bovendien is sociale conflictstof een stuk minder gevaarlijk voor de maatschappelijke vrede dan op de spits gedreven aanvaringen rondom culturele identiteit.

Dat het nieuwe 'sociaal-democratisch momentum' tegen het dolgedraaide markt- en individuele verantwoordelijkheidsdenken zich nu vooral via de opmars van de SP manifesteert, is voor de PvdA, historisch vlaggendrager van de Nederlandse sociaal-democratie, natuurlijk een drama van ongekende proportie.

Vuurproef
De PvdA staat voor de zwaarste vuurproef uit haar geschiedenis. Ze moet onder ogen zien hoe een 'sociaal-democratische kloon' zich naast haar genesteld heeft, en 'erop en erover' dreigt te gaan, tenzij de PvdA de komende weken campagnewonderen verricht. Maar het moeilijkste is dit.

De PvdA zal uiteraard voluit campagne voeren om haar eigen bestanddeel in het sociaal-democratisch moment zo groot mogelijk te maken. Ze zal willen verduidelijken waarom het verraderlijke imago van een 'neoliberale PvdA' een onverdiende karikatuur van de werkelijkheid is.

Maar al doende moet ze niet in de valkuil trappen om in electorale concurrent SP de grootste politieke tegenstander te zien. Hoe hardvochtig dit ook is, de PvdA moet de SP tegelijkertijd beconcurreren én omhelzen. Alleen dan is er enige kans op een gemeenschappelijke sociaal-democratische agenda. Dit is het moment om de neoliberale hegemonie te tarten. Om voorgoed afscheid te nemen van the selfish decades, zoals Tony Judt de afgelopen periode betitelde.

Flow
Dat kan alleen als men de flow waarin de SP zich nu bevindt op waarde weet te schatten. De PvdA zou een grote historische fout maken wanneer ze op dit moment de SP de rug toekeert, en alleen flirt met het politieke midden. De PvdA van Samsom en Spekman wil linksom uit de crisis. Hoe doe je dat in godsnaam met een mainstream middenkabinet, met VVD en D66?

De SP zou een zo mogelijk nog grotere historische blunder begaan, als ze - verstijfd door haar trauma van het 'altijd net niet' - al haar wilde haren regeergeil prijsgeeft. Ja, zelfs niet vies lijkt te zijn van een totaal ongeloofwaardig neo-paars avontuur met de VVD.

Dit is het moment voor een sociale en morele correctie op de politiek-economische cultuur van de afgelopen decennia. Die zal, tegen de keer, bevochten moeten worden op het business as usual van rechts, op een monetaristische EU en op een megabezuinigingsoperatie die de technocratie al klaar heeft staan. En toch zal het moeten. Anders blijft de volksopstand voortduren.

René Cuperus is cultuurhistoricus

 
De PvdA van Samsom en Spekman wil linksom uit de crisis. Hoe doe je dat in godsnaam met een mainstream middenkabinet, met VVD en D66?
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden